नक्तं च तद्विजानीयान्न नक्तं निशिभोजनम् । नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य विधीयते
रात्री जेवणे म्हणजे अगदी रात्रभर जेवणे असे नाही; गृहस्थांसाठी, आकाशात तारे दिसू लागले की, तेव्हाच रात्रीचे जेवण मानले जाते.
यतेर्दिनाष्टमे भागे रात्रौ तस्य निषेधनम् । ततः प्रभातसमये कृत्वा च नियमं व्रती
यतींसाठी दिवसभराच्या आठव्या भागानंतर रात्री जेवणे वर्ज्य आहे; त्यानंतर, सकाळी उठून व्रतीने नियम पाळावेत.
मध्याह्ने च तथा पार्थ स्नानं शुचिः समाचरेत् । अधमं कूपके स्नानं वाप्यां स्नानं च मध्यमम्
मध्यान्ही, हे पार्था, शुद्ध मनाने स्नान करावे; विहिरीत स्नान करणे कनिष्ठ, तर तळ्यात स्नान करणे मध्यम समजले जाते.
तडागे चोत्तमं स्नानं नद्यां स्नानं ततः परम् । पीड्यंते जंतवो यत्र जलमध्ये व्यवस्थिते
सरोवरात स्नान करणे श्रेष्ठ, आणि नदीत स्नान करणे त्याहूनही उत्तम; जिथे पाण्यात अनेक जीव एकत्र असतात.
तत्र स्नाने कृते पार्थ पापं पुण्यं समं भवेत् । गृहे चैवोत्तमं स्नानं जलं चैव विशोधयेत्
त्या ठिकाणी स्नान केल्यावर, हे पार्था, पाप आणि पुण्य दोन्ही सारखेच होतात; घरीही स्नान करणे उत्तम, पण पाणी शुद्ध असावे.
तस्मात्तु पांडवश्रेष्ठ गृहे स्नानं समाचरेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
म्हणून, हे पांडवश्रेष्ठा, घरीच स्नान करावे; ज्या भूमीवर घोडे, रथ आणि विष्णू यांनी पाऊल ठेवले आहे.
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । क्रोधलोभौ परित्यज्य चैकचित्तो दृढव्रतः
मातीला म्हणावे — माझ्या पूर्वीच्या सर्व पापांना तू दूर कर; क्रोध आणि लोभ सोडून, एकचित्त आणि दृढनिश्चयाने व्रत पाळावे.
नालापेतांत्यजं चैव तथा पाखंडिनो नरान् । मिथ्यावादरतांश्चैव तथा ब्राह्मणनिंदकान्
खोटे बोलणारे, ढोंगी, असत्य बोलण्यात रमणारे आणि ब्राह्मणांची निंदा करणारे — यांचा त्याग करावा.
अन्यांश्चैव दुराचारानगम्यागमनेरतान् । परद्रव्यापहारांश्च परदाराभिगामिनः
वाईट वर्तन करणारे, परस्त्रीशी संबंध ठेवणारे, दुसऱ्याचे धन चोरणारे आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे जाणारे — यांनाही टाळावे.
केशवं पूजयित्वा तु नैवेद्यं तत्र कारयेत् । दीपं दद्याद्गृहे तत्र भक्तियुक्तेन चेतसा
केशवाची पूजा करून, तिथे नैवेद्य दाखवावा आणि घरात भक्तिभावाने दिवा लावावा.
तद्दिने वर्जयेत्पार्थ निद्रां चैव तु मैथुनम् । धर्मशास्त्रविनोदेन दिनं सर्वं निवारयेत्
त्या दिवशी, हे पार्था, झोप आणि मैथुन टाळावे; संपूर्ण दिवस धर्मशास्त्राच्या वाचनात किंवा मननात घालवावा.
रात्रौ जागरणं कृत्वा भक्तियुक्तो नृपोत्तम । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्प्रणिपत्य क्षमापयेत्
रात्री जागरण करत भक्तीभाव ठेवावा, राजाधिराज; ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी, नम्रपणे वाकून क्षमा मागावी.
यथा कृष्णा तथा शुक्ला विधिनैवं प्रकारयेत् । एकादशीं द्विजः पार्थ विभेदं नैव कारयेत्
जशी कृष्णपक्षातील एकादशी, तशीच शुक्लपक्षातील एकादशीही, हाच विधी पाळावा; द्विजांनी दोन्ही एकादशींमध्ये भेद करू नये, हे पार्था.
एवं हि कुरुते यस्तु शृणु तस्य हि यत्फलम् । शंखोद्धारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
जो असे आचरण करतो, त्याला काय फळ मिळते ते ऐक — शंखनादाच्या वेळी स्नान करून, गदाधर देवाचे दर्शन घेतल्यावर.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । संक्रांतिषु चतुर्लक्षं यो ददाति नृपोत्तम
एकादशीच्या उपवासाचे सोळा भागही, संक्रांतीच्या वेळी चार लाख दान देणाऱ्याला मिळणाऱ्या पुण्याशी तुलना करता येत नाही, राजाधिराज.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । प्रभासक्षेत्रे यत्पुण्यं ग्रहणे चंद्र सूर्ययोः
एकादशीच्या उपवासाचे सोळा भागही, प्रभासक्षेत्रात किंवा चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी मिळणाऱ्या पुण्याशी तुलना करता येत नाही.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । केदारे चोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हेच फळ नक्की मिळते; शेतात पाणी प्यायल्यावर त्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
तथा चैकादशी पार्थ गर्भवासक्षयंकरी । अश्वमेधस्य यज्ञस्य पृथिव्यां यत्फलं लभेत्
पार्था, एकादशी गर्भवासाचा नाश करणारी आहे; पृथ्वीवर अश्वमेध यज्ञाने जे फळ मिळते, तेच मिळते.
तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । तपस्विनो गृहे यस्य भुंजते च द्विजोत्तमाः
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याचे पुण्य त्या यज्ञाच्या शंभर पट जास्त असते; ज्याच्या घरी तपस्वी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण जेवतात.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । गोसहस्रेण यत्पुण्यं दत्वा वेदांतपारगे
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हेच फळ मिळते; वेदपारंगताला हजार गायी दान दिल्याने जे पुण्य मिळते, तेच मिळते.
तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । येषां देहे त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याचे पुण्य त्या पुण्याच्या शंभर पट जास्त असते; ज्यांच्या देहात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिघेही देव वास करतात.
वसंति तेषां ते तुल्या एकादश्युपवासिनः । ते नराः पुण्यकर्माणो ये भक्ता हरिपूजकाः
एकादशीचे उपवास करणारे त्या पुण्यवानांसारखेच असतात; जे भक्तीने हरिपूजा करतात आणि सत्कर्म करतात.
एकादशीव्रतस्यापि पुण्यसंख्या न विद्यते । एतत्पुण्यं भवेत्तस्य यत्सुरैरपि दुर्ल्लभम्
एकादशी व्रताचे पुण्य किती आहे, हे मोजता येत नाही; हे पुण्य मिळवणे देवांनाही कठीण आहे.
एतस्मादर्द्धपुण्यं तु प्राप्यते नक्तभोजनात् । नक्तस्यार्द्धं भवेत्पुण्यमेकभक्तेन देहिनाम्
रात्रीच जेवणाऱ्याला त्याच्या अर्धे पुण्य मिळते; आणि दिवसातून एकदाच जेवणाऱ्याला त्याच्या अर्धे पुण्य मिळते.
तावद्गर्जंति तीर्थानि दानानि नियमानि च । यावन्नोपोषयेज्जंतुर्वासरं विष्णुवल्लभम्
जोपर्यंत कोणी विष्णूला प्रिय असलेला दिवस उपवासाने पाळत नाही, तोपर्यंत तीर्थयात्रा, दान आणि नियम यांचा मोठा गजर चालू असतो.
तस्मात्त्वं पांडवश्रेष्ठ व्रतमेतत्समाचर । पुण्यसंख्यां न जानामि यत्त्वं पृच्छसि पांडव
म्हणून, पांडवश्रेष्ठा, हे व्रत तू अवश्य पाळ; मी या पुण्याची मोजदाद सांगू शकत नाही, जरी तू विचारलेस तरी.
एतद्धि कथितं पार्थ यद्गोप्यं व्रतमुत्तमम् । एकादशीसमं नास्ति कृत्वा यज्ञसहस्रकम्
हेच ते श्रेष्ठ व्रत आहे, पार्था, जे गुप्त ठेवावे असे सांगितले आहे; हजार यज्ञ केले तरी एकादशीसारखे दुसरे काहीच नाही.
युधिष्ठिर उवाच- उत्पन्ना सा कथं देव पुण्या चैकादशी तिथिः । कथं पवित्रा विश्वेऽस्मिन्कथं वै देवताप्रिया
युधिष्ठिर म्हणाला - हे देव, ती पुण्यकारी एकादशी तिथी कशी उत्पन्न झाली? ती या जगात कशी पवित्र आहे आणि देवांना कशी प्रिय आहे?
श्रीभगवानुवाच - पुरा कृतयुगे पार्थ मुरनामेति दानवः । अत्यद्भुतो महारौद्र सर्वदेवभयंकरः 6.38.
श्रीभगवान म्हणाले - पूर्वी कृतयुगात, पार्था, मुरा नावाचा एक दैत्य होता, तो फार अद्भुत, अत्यंत क्रूर आणि सर्व देवांना भयभीत करणारा होता.
इंद्रोऽपि निर्जितस्तेन सर्वदेवास्तथा नृप । महासुरेण तेनैव मृत्युना च दुरात्मना
त्याने इंद्रालाही जिंकले, तसेच सर्व देवतांना; तो महादैत्य, दुष्ट आणि मृत्यूसारखा होता.