द्वितीयं वदनं तस्य यजुर्वेदप्रवर्तकम्। तृतीयं सामवेदस्य अथर्वार्थं चतुर्थकम्
त्याचं दुसरं मुख यजुर्वेदाचा प्रवर्तक आहे; तिसरं सामवेदाचं, आणि चौथं अथर्ववेदासाठी.
सांगोपांगेतिहासांश्च सरहस्यान्ससंग्रहान्। वेदानधीते वक्त्रेण पंचमेनोर्द्ध्वचक्षुषा
सर्व अंग, उपांग, इतिहास, रहस्ये आणि संग्रहांसह, तो पाचव्या, वर पाहणाऱ्या मुखाने वेदांचे पठण करतो.
तस्याऽसुरसुराः सर्वे वक्त्रस्याद्भुतवर्चसः। तेजसा न प्रकाशंते दीपाः सूर्योदये यथा
त्या अद्भुत तेजस्वी मुखासमोर सर्व देव आणि दैत्य आपलं तेज दाखवू शकत नाहीत, जसं सूर्य उगवल्यावर दिवे दिसत नाहीत.
स्वपुरेष्वपि सोद्वेगा ह्यवर्तंत विचेतसः। न कंचिद्गणयेच्चान्यं तेजसा क्षिपते परान्
आपापल्या नगरीत असूनही, ते घाबरलेले आणि गोंधळलेले होते; कोणालाही महत्त्व देत नव्हते, त्याच्या तेजाने इतरांना मागे टाकत होता.
नाभिगंतु न च द्रष्टुं पुरस्तान्नोपसर्पितुम्। शेकुस्त्रस्ताः सुरास्सर्वे पद्मयोनिं महाप्रभुम्
पुढून जवळ जायला, पाहायला किंवा पोहोचायला सर्व देव घाबरलेले आणि शक्तिहीन होते; कमलजन्मा त्या महाप्रभूला ते जाऊ शकले नाहीत.
अभिभूतमिवात्मानं मन्यमाना हतत्विषः। सर्वे ते मंत्रयामासुर्दैवता हितमात्मनः
आपण जणू काही जिंकले गेलो आणि आपलं तेज हरपलं असं वाटून, सर्वांनी एकत्र येऊन देवांचे कल्याण कशात आहे याचा विचार केला.
गच्छामः शरणं शंभुं निस्तेजसोऽस्य तेजसा। देवा ऊचुः। नमस्तेसर्वसत्वेश महेश्वर नमोनमः१०० 1.14.
चला, आपण शंभूच्या आश्रयाला जाऊ, कारण त्याच्या तेजापुढे आपण निष्प्रभ झालो आहोत. देव म्हणाले: सर्व सत्त्वांचे स्वामी, महेश्वरा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार!
जगद्योने परंब्रह्म भूतानां त्वं सनातनः। प्रतिष्ठा सर्वजगतां त्वं हेतुर्विष्णुना सह
जगाचा उगम, परब्रह्म, सर्व भूतांचा सनातन आधार तूच आहेस; सर्व जगाचा आधार आणि विष्णूसह कारणही तूच आहेस.
एवं संस्तूयमानोसौ देवर्षिपितृदानवैः। अंतर्हित उवाचेदं देवाः प्रार्थयतेप्सितम्
देवतां, ऋषी, पितर आणि दानव यांच्या स्तुतीने तो हरपला आणि म्हणाला, "देवतांनो, तुम्हाला जे हवे आहे ते मागा."
देवा ऊचुः। प्रत्यक्षदर्शनं दत्वा देहि देव यथेप्सितम्। कृत्वा कारुण्यमस्माकं वरश्चापि प्रदीयताम्
देवतांनी म्हटले, "हे देव, आम्हाला तुझं प्रत्यक्ष दर्शन दिलंस, आता आम्हांवर कृपा कर आणि तुझ्या इच्छेप्रमाणे वर दे."
यदस्माकं महद्वीर्यं तेज ओजः पराक्रमः। तत्सर्वं ब्रह्मणा ग्रस्तं पंचमास्यस्य तेजसा
आमचं मोठं सामर्थ्य, तेज, बळ आणि पराक्रम — हे सगळं ब्रह्मदेवाच्या पाचव्या तोंडाच्या तेजाने गिळून टाकलं.
विनेशुः सर्वतेजांसि त्वत्प्रसादात्पुनः प्रभो। जायते तु यथापूर्वं तथा कुरु महेश्वर
हे प्रभो, आमचं सगळं तेज नष्ट झालं, पण तुझ्या कृपेने ते पुन्हा पूर्वीसारखं मिळू दे. हे महेश्वर, तसंच कर.
ततः प्रसन्नवदनो देवैश्चापि नमस्कृतः। जगाम यत्र ब्रह्माऽसौ रजोहंकारमूढधीः
नंतर, प्रसन्न चेहऱ्याने आणि देवतांनी वंदन केल्यावर, तो जिथे ब्रह्मा होता तिथे गेला, ज्याचं मन अहंकार आणि रजोगुणाने भरलं होतं.
स्तुवंतो देवदेवेशं परिवार्य समाविशन्। ब्रह्मा तमागतं रुद्रं न जज्ञे रजसावृतः
देवतांनी देवाधिदेवाचं स्तवन करत त्याला वेढून घेतलं आणि आत गेले; पण रजोगुणाने झाकलेला ब्रह्मा आलेल्या रुद्राला ओळखू शकला नाही.
सूर्यकोटिसहस्राणां तेजसा रंजयन्जगत्। तदादृश्यत विश्वात्मा विश्वसृग्विश्वभावनः
सूर्याच्या कोटी कोटी किरणांसारख्या तेजाने जग उजळून निघालं, तेव्हा विश्वाचा आत्मा, सृष्टीकर्ता आणि पालनकर्ता तिथे प्रकट झाला.
सपितामहमासीनं सकलं देवमंडलम्। अभिगम्य ततो रुद्रो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्
पुढे, सर्व देवतांच्या सभेत बसलेल्या ब्रह्मदेवाजवळ रुद्र गेला आणि त्या परब्रह्माला भेटला.
अहोतितेजसा वक्त्रमधिकं देव राजते। एवमुक्त्वाट्टहासं तु मुमोच शशिशेखरः
"हे देव, तुझं तोंड पूर्वीपेक्षा अधिक तेजस्वी दिसतं," असं म्हणत चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या त्या महादेवाने मोठ्याने हास्य केलं.
वामांगुष्ठनखाग्रेण ब्रह्मणः पंचमं शिरः। चकर्त कदलीगर्भं नरः कररुहैरिव
डाव्या अंगठ्याच्या नखाच्या टोकाने रुद्राने ब्रह्मदेवाचं पाचवं शिर कापलं, जसं एखादा मनुष्य बोटांनी केळीच्या कोंबाला तोडतो.
विच्छिन्नं तु शिरः पश्चाद्भवहस्ते स्थितं तदा। ग्रहमंडलमध्यस्थो द्वितीय इव चंद्रमाः
कापलेलं ते शिर त्याच्या हातातच राहिलं, आणि ग्रहांच्या वर्तुळात जणू दुसरा चंद्रच चमकत होता.
करोत्क्षिप्तकपालेन ननर्त च महेश्वरः। शिखरस्थेन सूर्येण कैलास इव पर्वतः
हातात कपाळ उचलून महेश्वर नाचू लागला, जणू कैलास पर्वताच्या शिखरावर सूर्य चमकत आहे.
छिन्ने वक्त्रे ततो देवा हृष्टास्तं वृषभध्वजम्। तुष्टुवुर्विविधैस्तोत्रैर्देवदेवं कपर्दिनम्
शिर कापल्यावर देवता अत्यंत आनंदित झाल्या आणि वृषभध्वज, जटाधारी देवाधिदेवाचं विविध स्तोत्रांनी स्तवन करू लागल्या.
देवा ऊचुः। नमः कपालिने नित्यं महाकालस्य कालिने। ऐश्वर्यज्ञानयुक्ताय सर्वभागप्रदायिने
देवतांनी म्हटलं, "नेहमी कपालीला नमस्कार असो, जो महाकाळाचाही काळ आहे, ऐश्वर्य आणि ज्ञानाने युक्त आहे, सर्वांना भाग देणारा आहे."
नमो हर्षविलासाय सर्वदेवमयाय च। कलौ संहारकर्ता त्वं महाकालः स्मृतो ह्यसि
"आनंदात रमणारा, सर्व देवांचा मूळस्वरूप असलेला, कलियुगात संहार करणारा, आणि खरोखरच महाकाळ म्हणून ओळखला जाणारा तुला नमस्कार."
भक्तानामार्तिनाशस्त्वं दुःखांतस्तेन चोच्यसे। शंकरोष्याशुभक्तानां तेन त्वं शंकरः स्मृतः
"भक्तांच्या दु:खाचा नाश करणारा म्हणून तुला दु:खाचा अंत करणारा म्हणतात; भक्तांना सुख देणारा म्हणूनच तुझं शंकर हे नाव आहे."
छिन्नं ब्रह्मशिरो यस्मात्त्वं कपालं बिभर्षि च। तेन देव कपाली त्वं स्तुतो ह्यद्य प्रसीद नः
"तू ब्रह्माचं शिर कापून कपाळ धारण केलंस म्हणून, आज आम्ही तुला कपाली म्हणतो, हे देव, आमच्यावर कृपा कर."
एवं स्तुतः प्रसन्नात्मा देवान्प्रस्थाप्य शंकरः। स्वानि धिष्ण्यानि भगवांस्तत्रैवासीन्मुदान्वितः
अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, प्रसन्न मनाने शंकराने देवतांना त्यांच्या जागी पाठवलं आणि स्वतः आनंदाने तिथेच आपल्या आसनावर राहिला.
विज्ञाय ब्रह्मणो भावं ततो वीरस्य जन्म च। शिरो नीरस्य वाक्यात्तु लोकानां कोपशांतये
ब्रह्मदेवांचा स्वभाव आणि त्या वीराचा जन्म समजून, मग त्या शिरच्छेद झालेल्याच्या वचनामुळे, लोकांचा राग शांत व्हावा म्हणून—
शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टावाथ प्रणम्य तम्। तेजोनिधि परं ब्रह्म ज्ञातुमित्थं प्रजापतिम्
शिर हातात घेऊन, त्याने त्यांना वंदन केले आणि स्तुती केली. तेजाचा सागर, परब्रह्म, प्रजापती यांना ओळखून त्याने नमस्कार केला.
निरुक्तसूक्तरहस्यैर्ऋग्यजुः सामभाषितैः। रुद्र उवाच। अप्रमेय नमस्तेस्तु परमस्य परात्मने
निरुक्त, सूक्त, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदातील गूढ शब्दांनी रुद्र म्हणाले— 'अपरिमित परमात्म्या, तुला नमस्कार.'
अद्भुतानां प्रसूतिस्त्वं तेजसां निधिरक्षयः। विजयाद्विश्वभावस्त्वं सृष्टिकर्ता महाद्युते
तू अद्भुत गोष्टींचा मूळ आहेस, तेजाचा अखंड साठा आहेस. तुझ्या विजयातून हे विश्व निर्माण होते, तूच सृष्टीकर्ता आहेस, महातेजस्वी आहेस.