पंथानो देवलोकस्य ब्राह्मणैर्दशितास्त्वमी। एकोग्निः सर्वदा धार्यो गृहस्थेन द्विजन्मना
देवांच्या लोकाकडे जाण्याचे मार्ग ब्राह्मणांनी दाखवले आहेत. गृहस्थ द्विजानं नेहमी एकच अग्नी जपावा.
विनाग्निना द्विजेनेह गार्हस्थ्यन्न तु लभ्यते। भीष्म उवाच। योऽसौ कपालादुत्पन्नो नरो नाम धनुर्द्धरः
अग्नीशिवाय इथे द्विजाला गृहस्थाश्रमाचे फळ मिळत नाही. भीष्म म्हणाले: जो कपाळातून जन्मलेला, धनुष्य धारण करणारा नर आहे—
किमेष माधवाज्जात उताहो स्वेन कर्मणा। उत रुद्रेण जनितो ह्यथवा बुद्धिपूर्वकम्
तो माधवापासून जन्मला का, की स्वतःच्या कर्माने? की रुद्राने निर्माण केला, की जाणूनबुजून घडवला?
ब्रह्मन्हिरण्यगर्भोऽयमंडजातश्चतुर्मुखः। अद्भुतं पञ्चमं तस्य वक्त्रं तत्कथमुत्थितम्
ब्रह्मन्, हिरण्यगर्भ हा अंड्यातून जन्मलेला, चार मुखांचा आहे; त्याचं पाचवं अद्भुत मुख कसं निर्माण झालं?
सत्वे रजो न दृश्येत न सत्वं रजसि क्वचित्। सत्वस्थो भगवान्ब्रह्मा कथमुद्रेकमादधात्
सत्त्वात रज दिसत नाही, आणि रजमध्ये कुठेही सत्त्व नसतं; मग सत्त्वात स्थित असलेल्या ब्रह्माने अधिकता कशी घेतली?
मूढात्मना नरो येन हंतुं हि प्रहितो हरं। पुलस्त्य उवाच। महेश्वरहरी चैतो द्वावेव सत्पथि स्थितौ
मूढ मनाचा तो नर कोणाच्या सांगण्यावरून हराचा वध करायला गेला? पुलस्त्य म्हणाले: महेश्वर आणि हरि हे दोघेच योग्य मार्गावर आहेत.
तयोरविदितं नास्ति सिद्धासिद्धं महात्मनोः। ब्रह्मणः पंचमं वक्त्रमूर्द्ध्वमासीन्महात्मनः
या दोन महान आत्म्यांना काहीही अज्ञात नाही, सिद्ध असो वा असिद्ध; ब्रह्माचा पाचवा मुख वरच्या बाजूला होता, तो महान आत्मा.
ततो ब्रह्माभवन्मूढो रजसा चोपबृंहितः। ततोऽयं तेजसा सृष्टिममन्यत मया कृता
मग ब्रह्मा रजामुळे मूढ झाला; त्याने वाटलं की सृष्टी मीच माझ्या तेजाने निर्माण केली.
मत्तोऽन्यो नास्ति वै देवो येन सृष्टिः प्रवर्तिता। सह देवाः सगंधर्वाः पशुपक्षिमृगाकुलाः
माझ्याशिवाय दुसरा कोणताही देव नाही, ज्याने सृष्टी सुरू केली, देव, गंधर्व, पशू, पक्षी आणि मृगांसह.
एवं मूढः स पंचास्यो विरिंचिरभवत्पुनः। प्राग्वक्त्रं मुखमेतस्य ऋग्वेदस्य प्रवर्तकम्
अशा प्रकारे मूढ झालेला तो पाचमुखी विरिंची पुन्हा प्रकट झाला; त्याचं पुढचं मुख ऋग्वेदाचा प्रवर्तक आहे.
द्वितीयं वदनं तस्य यजुर्वेदप्रवर्तकम्। तृतीयं सामवेदस्य अथर्वार्थं चतुर्थकम्
त्याचं दुसरं मुख यजुर्वेदाचा प्रवर्तक आहे; तिसरं सामवेदाचं, आणि चौथं अथर्ववेदासाठी.
सांगोपांगेतिहासांश्च सरहस्यान्ससंग्रहान्। वेदानधीते वक्त्रेण पंचमेनोर्द्ध्वचक्षुषा
सर्व अंग, उपांग, इतिहास, रहस्ये आणि संग्रहांसह, तो पाचव्या, वर पाहणाऱ्या मुखाने वेदांचे पठण करतो.
तस्याऽसुरसुराः सर्वे वक्त्रस्याद्भुतवर्चसः। तेजसा न प्रकाशंते दीपाः सूर्योदये यथा
त्या अद्भुत तेजस्वी मुखासमोर सर्व देव आणि दैत्य आपलं तेज दाखवू शकत नाहीत, जसं सूर्य उगवल्यावर दिवे दिसत नाहीत.
स्वपुरेष्वपि सोद्वेगा ह्यवर्तंत विचेतसः। न कंचिद्गणयेच्चान्यं तेजसा क्षिपते परान्
आपापल्या नगरीत असूनही, ते घाबरलेले आणि गोंधळलेले होते; कोणालाही महत्त्व देत नव्हते, त्याच्या तेजाने इतरांना मागे टाकत होता.
नाभिगंतु न च द्रष्टुं पुरस्तान्नोपसर्पितुम्। शेकुस्त्रस्ताः सुरास्सर्वे पद्मयोनिं महाप्रभुम्
पुढून जवळ जायला, पाहायला किंवा पोहोचायला सर्व देव घाबरलेले आणि शक्तिहीन होते; कमलजन्मा त्या महाप्रभूला ते जाऊ शकले नाहीत.
अभिभूतमिवात्मानं मन्यमाना हतत्विषः। सर्वे ते मंत्रयामासुर्दैवता हितमात्मनः
आपण जणू काही जिंकले गेलो आणि आपलं तेज हरपलं असं वाटून, सर्वांनी एकत्र येऊन देवांचे कल्याण कशात आहे याचा विचार केला.
गच्छामः शरणं शंभुं निस्तेजसोऽस्य तेजसा। देवा ऊचुः। नमस्तेसर्वसत्वेश महेश्वर नमोनमः१०० 1.14.
चला, आपण शंभूच्या आश्रयाला जाऊ, कारण त्याच्या तेजापुढे आपण निष्प्रभ झालो आहोत. देव म्हणाले: सर्व सत्त्वांचे स्वामी, महेश्वरा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार!
जगद्योने परंब्रह्म भूतानां त्वं सनातनः। प्रतिष्ठा सर्वजगतां त्वं हेतुर्विष्णुना सह
जगाचा उगम, परब्रह्म, सर्व भूतांचा सनातन आधार तूच आहेस; सर्व जगाचा आधार आणि विष्णूसह कारणही तूच आहेस.
एवं संस्तूयमानोसौ देवर्षिपितृदानवैः। अंतर्हित उवाचेदं देवाः प्रार्थयतेप्सितम्
देवतां, ऋषी, पितर आणि दानव यांच्या स्तुतीने तो हरपला आणि म्हणाला, "देवतांनो, तुम्हाला जे हवे आहे ते मागा."
देवा ऊचुः। प्रत्यक्षदर्शनं दत्वा देहि देव यथेप्सितम्। कृत्वा कारुण्यमस्माकं वरश्चापि प्रदीयताम्
देवतांनी म्हटले, "हे देव, आम्हाला तुझं प्रत्यक्ष दर्शन दिलंस, आता आम्हांवर कृपा कर आणि तुझ्या इच्छेप्रमाणे वर दे."
यदस्माकं महद्वीर्यं तेज ओजः पराक्रमः। तत्सर्वं ब्रह्मणा ग्रस्तं पंचमास्यस्य तेजसा
आमचं मोठं सामर्थ्य, तेज, बळ आणि पराक्रम — हे सगळं ब्रह्मदेवाच्या पाचव्या तोंडाच्या तेजाने गिळून टाकलं.
विनेशुः सर्वतेजांसि त्वत्प्रसादात्पुनः प्रभो। जायते तु यथापूर्वं तथा कुरु महेश्वर
हे प्रभो, आमचं सगळं तेज नष्ट झालं, पण तुझ्या कृपेने ते पुन्हा पूर्वीसारखं मिळू दे. हे महेश्वर, तसंच कर.
ततः प्रसन्नवदनो देवैश्चापि नमस्कृतः। जगाम यत्र ब्रह्माऽसौ रजोहंकारमूढधीः
नंतर, प्रसन्न चेहऱ्याने आणि देवतांनी वंदन केल्यावर, तो जिथे ब्रह्मा होता तिथे गेला, ज्याचं मन अहंकार आणि रजोगुणाने भरलं होतं.
स्तुवंतो देवदेवेशं परिवार्य समाविशन्। ब्रह्मा तमागतं रुद्रं न जज्ञे रजसावृतः
देवतांनी देवाधिदेवाचं स्तवन करत त्याला वेढून घेतलं आणि आत गेले; पण रजोगुणाने झाकलेला ब्रह्मा आलेल्या रुद्राला ओळखू शकला नाही.
सूर्यकोटिसहस्राणां तेजसा रंजयन्जगत्। तदादृश्यत विश्वात्मा विश्वसृग्विश्वभावनः
सूर्याच्या कोटी कोटी किरणांसारख्या तेजाने जग उजळून निघालं, तेव्हा विश्वाचा आत्मा, सृष्टीकर्ता आणि पालनकर्ता तिथे प्रकट झाला.
सपितामहमासीनं सकलं देवमंडलम्। अभिगम्य ततो रुद्रो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्
पुढे, सर्व देवतांच्या सभेत बसलेल्या ब्रह्मदेवाजवळ रुद्र गेला आणि त्या परब्रह्माला भेटला.
अहोतितेजसा वक्त्रमधिकं देव राजते। एवमुक्त्वाट्टहासं तु मुमोच शशिशेखरः
"हे देव, तुझं तोंड पूर्वीपेक्षा अधिक तेजस्वी दिसतं," असं म्हणत चंद्रकोरी धारण करणाऱ्या त्या महादेवाने मोठ्याने हास्य केलं.
वामांगुष्ठनखाग्रेण ब्रह्मणः पंचमं शिरः। चकर्त कदलीगर्भं नरः कररुहैरिव
डाव्या अंगठ्याच्या नखाच्या टोकाने रुद्राने ब्रह्मदेवाचं पाचवं शिर कापलं, जसं एखादा मनुष्य बोटांनी केळीच्या कोंबाला तोडतो.
विच्छिन्नं तु शिरः पश्चाद्भवहस्ते स्थितं तदा। ग्रहमंडलमध्यस्थो द्वितीय इव चंद्रमाः
कापलेलं ते शिर त्याच्या हातातच राहिलं, आणि ग्रहांच्या वर्तुळात जणू दुसरा चंद्रच चमकत होता.
करोत्क्षिप्तकपालेन ननर्त च महेश्वरः। शिखरस्थेन सूर्येण कैलास इव पर्वतः
हातात कपाळ उचलून महेश्वर नाचू लागला, जणू कैलास पर्वताच्या शिखरावर सूर्य चमकत आहे.