उपवासं च यस्तस्यां करोत्येतत्समं स्मृतम् । तस्यां जगत्पतिर्देवस्तुष्टः सर्वेश्वरो हरिः
आणि जो त्या दिवशी उपवास करतो—या दोन्ही गोष्टी समान मानल्या जातात. त्या दिवशी जगाचा स्वामी, हरि, अत्यंत प्रसन्न होतो.
प्रत्यक्षतां प्रयात्येव तत्रानंतफलं स्मृतम् । सगरेण ककुत्स्थेन नहुषेण च साधितः
तो प्रत्यक्ष तेथे प्रकट होतो आणि त्याचे फळ अनंत मानले जाते. सगर, ककुत्स्थ आणि नहुष यांनी हे साध्य केले होते.
तस्यामाराधितः कृष्णो दत्तवानखिलं भुवि । वाचिकान्मानसाद्वापि कायजाच्च विशेषतः
त्या दिवशी कृष्णाची पूजा केल्यावर त्याने पृथ्वीवर सर्व काही दिले. वाणीने, मनाने किंवा विशेषतः शरीराने केलेली पापे—
सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तामेकां समुपोष्याथ पुण्यनक्षत्रसंयुताम्
सात जन्मांची पापे यातून मुक्त होतो—यात शंका नाही. एकदा का ती तिथी पुण्य नक्षत्रासह उपवासाने पाळली—
एकादशीसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्
माणूस हजार एकादशींचे फळ मिळवतो. त्या दिवशी स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय आणि देवतेची पूजा—
यत्तस्यां क्रियते किंचित्तदक्षयफलं स्मृतम् । तस्मादेषा प्रकर्तव्या यत्नेन फलकांक्षिभिः
त्या दिवशी जे काही केले जाते, त्याचे फळ कधीही नाश पावत नाही असे मानले जाते. म्हणून, फळाची इच्छा असणाऱ्यांनी हे व्रत काळजीपूर्वक करावे.
पंचमेनाश्वमेधेन यदि स्नातो युधिष्ठिरः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा कृष्णं यदुकुलोद्वहम्
पाचव्या अश्वमेधानंतर, धर्मात्मा युधिष्ठिराने, यदुकुळातील कृष्णाला विचारले.
युधिष्ठिर उवाच- उपवासस्य नक्तस्य त्वेकभुक्तस्य मे प्रभो । किं पुण्यं किं फलं तस्य ब्रूहि सर्वं जनार्दन
युधिष्ठिर म्हणाला – प्रभो, उपवास, रात्रभर उपवास किंवा एकदाच जेवणे – याचे पुण्य आणि फळ काय आहे, ते सर्व मला सांग, जनार्दन.
श्रीभगवानुवाच- हेमंते चैव संप्राप्ते मासे मार्गे च शोभने । कृष्णपक्षे च या पार्थ द्वादशी तामुपोषयेत् । दशम्यां चैकभक्तश्च शुद्धचित्तो दृढव्रतः
श्रीभगवान म्हणाले — हे पार्था, हेमंत ऋतूत सुंदर मार्गशीर्ष महिना आला की, कृष्णपक्षातील द्वादशीला उपवास करावा. दहाव्या दिवशी एकदाच जेवावे, मन शुद्ध ठेवावे आणि व्रत दृढपणे पाळावे.
नक्तं चैव तथा ज्ञात्वा दशम्यां नियतः सदा । दिवसस्याष्टमे भागे मंदीभूते दिवाकरे
दहाव्या दिवशी नेहमी संयम ठेवावा, सूर्य आठव्या भागात मावळत आला की, रात्रीच जेवावे.
नक्तं च तद्विजानीयान्न नक्तं निशिभोजनम् । नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य विधीयते
रात्री जेवणे म्हणजे अगदी रात्रभर जेवणे असे नाही; गृहस्थांसाठी, आकाशात तारे दिसू लागले की, तेव्हाच रात्रीचे जेवण मानले जाते.
यतेर्दिनाष्टमे भागे रात्रौ तस्य निषेधनम् । ततः प्रभातसमये कृत्वा च नियमं व्रती
यतींसाठी दिवसभराच्या आठव्या भागानंतर रात्री जेवणे वर्ज्य आहे; त्यानंतर, सकाळी उठून व्रतीने नियम पाळावेत.
मध्याह्ने च तथा पार्थ स्नानं शुचिः समाचरेत् । अधमं कूपके स्नानं वाप्यां स्नानं च मध्यमम्
मध्यान्ही, हे पार्था, शुद्ध मनाने स्नान करावे; विहिरीत स्नान करणे कनिष्ठ, तर तळ्यात स्नान करणे मध्यम समजले जाते.
तडागे चोत्तमं स्नानं नद्यां स्नानं ततः परम् । पीड्यंते जंतवो यत्र जलमध्ये व्यवस्थिते
सरोवरात स्नान करणे श्रेष्ठ, आणि नदीत स्नान करणे त्याहूनही उत्तम; जिथे पाण्यात अनेक जीव एकत्र असतात.
तत्र स्नाने कृते पार्थ पापं पुण्यं समं भवेत् । गृहे चैवोत्तमं स्नानं जलं चैव विशोधयेत्
त्या ठिकाणी स्नान केल्यावर, हे पार्था, पाप आणि पुण्य दोन्ही सारखेच होतात; घरीही स्नान करणे उत्तम, पण पाणी शुद्ध असावे.
तस्मात्तु पांडवश्रेष्ठ गृहे स्नानं समाचरेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
म्हणून, हे पांडवश्रेष्ठा, घरीच स्नान करावे; ज्या भूमीवर घोडे, रथ आणि विष्णू यांनी पाऊल ठेवले आहे.
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । क्रोधलोभौ परित्यज्य चैकचित्तो दृढव्रतः
मातीला म्हणावे — माझ्या पूर्वीच्या सर्व पापांना तू दूर कर; क्रोध आणि लोभ सोडून, एकचित्त आणि दृढनिश्चयाने व्रत पाळावे.
नालापेतांत्यजं चैव तथा पाखंडिनो नरान् । मिथ्यावादरतांश्चैव तथा ब्राह्मणनिंदकान्
खोटे बोलणारे, ढोंगी, असत्य बोलण्यात रमणारे आणि ब्राह्मणांची निंदा करणारे — यांचा त्याग करावा.
अन्यांश्चैव दुराचारानगम्यागमनेरतान् । परद्रव्यापहारांश्च परदाराभिगामिनः
वाईट वर्तन करणारे, परस्त्रीशी संबंध ठेवणारे, दुसऱ्याचे धन चोरणारे आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे जाणारे — यांनाही टाळावे.
केशवं पूजयित्वा तु नैवेद्यं तत्र कारयेत् । दीपं दद्याद्गृहे तत्र भक्तियुक्तेन चेतसा
केशवाची पूजा करून, तिथे नैवेद्य दाखवावा आणि घरात भक्तिभावाने दिवा लावावा.
तद्दिने वर्जयेत्पार्थ निद्रां चैव तु मैथुनम् । धर्मशास्त्रविनोदेन दिनं सर्वं निवारयेत्
त्या दिवशी, हे पार्था, झोप आणि मैथुन टाळावे; संपूर्ण दिवस धर्मशास्त्राच्या वाचनात किंवा मननात घालवावा.
रात्रौ जागरणं कृत्वा भक्तियुक्तो नृपोत्तम । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्प्रणिपत्य क्षमापयेत्
रात्री जागरण करत भक्तीभाव ठेवावा, राजाधिराज; ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी, नम्रपणे वाकून क्षमा मागावी.
यथा कृष्णा तथा शुक्ला विधिनैवं प्रकारयेत् । एकादशीं द्विजः पार्थ विभेदं नैव कारयेत्
जशी कृष्णपक्षातील एकादशी, तशीच शुक्लपक्षातील एकादशीही, हाच विधी पाळावा; द्विजांनी दोन्ही एकादशींमध्ये भेद करू नये, हे पार्था.
एवं हि कुरुते यस्तु शृणु तस्य हि यत्फलम् । शंखोद्धारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
जो असे आचरण करतो, त्याला काय फळ मिळते ते ऐक — शंखनादाच्या वेळी स्नान करून, गदाधर देवाचे दर्शन घेतल्यावर.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । संक्रांतिषु चतुर्लक्षं यो ददाति नृपोत्तम
एकादशीच्या उपवासाचे सोळा भागही, संक्रांतीच्या वेळी चार लाख दान देणाऱ्याला मिळणाऱ्या पुण्याशी तुलना करता येत नाही, राजाधिराज.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । प्रभासक्षेत्रे यत्पुण्यं ग्रहणे चंद्र सूर्ययोः
एकादशीच्या उपवासाचे सोळा भागही, प्रभासक्षेत्रात किंवा चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी मिळणाऱ्या पुण्याशी तुलना करता येत नाही.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । केदारे चोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हेच फळ नक्की मिळते; शेतात पाणी प्यायल्यावर त्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
तथा चैकादशी पार्थ गर्भवासक्षयंकरी । अश्वमेधस्य यज्ञस्य पृथिव्यां यत्फलं लभेत्
पार्था, एकादशी गर्भवासाचा नाश करणारी आहे; पृथ्वीवर अश्वमेध यज्ञाने जे फळ मिळते, तेच मिळते.
तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । तपस्विनो गृहे यस्य भुंजते च द्विजोत्तमाः
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याचे पुण्य त्या यज्ञाच्या शंभर पट जास्त असते; ज्याच्या घरी तपस्वी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण जेवतात.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । गोसहस्रेण यत्पुण्यं दत्वा वेदांतपारगे
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हेच फळ मिळते; वेदपारंगताला हजार गायी दान दिल्याने जे पुण्य मिळते, तेच मिळते.