तथा तपस्यतां मृत्युं गतानां कालपर्ययात्। पाषाणेन शिरोभग्नं भवते पुण्यकर्मणाम्
अशी तपश्चर्या करताना, नियतीनुसार मृत्यू आल्यावर, डोक्यावर दगड मारून देह ठेवणे हे पुण्यवानांचे कृत्य मानले जाते.
अरण्ये निर्जने वासःकदा वै भविता हि नः। कर्णजप्यं श्रावकाश्च करिष्यंति समाहिताः
कधी आपण निर्जन अरण्यात राहू? तेव्हा एकाग्र श्रावक कानात जप करतील.
भोभो ऋषे न गंतव्यं मोक्षमार्गी यतो भवान्। लब्धानि यानि स्थानानि भूयोवृत्तिकराणि च
ऋषी, तुम्ही मुक्तीच्या मार्गावर जाऊ नका, कारण तुम्ही ज्या स्थानांना मिळवले आहेत, ती पुन्हा पुन्हा फळ देणारी आहेत.
त्याज्यानि तेन चैतानि सत्यमेव वचो हि नः। अस्मदीयेन तपसा नियमैर्विविधैस्तथा
म्हणूनच, ही स्थानं सोडली पाहिजेत, कारण आमचं वचन खरं आहे; आमच्या तपाने आणि विविध नियमांनीही तसंच केलं आहे.
व्रजध्वं चोत्तमं स्थानं मोक्षमार्गं च यं बुधाः। विंदंति भक्तिभावेन तपोयुक्तास्तपस्विनः
त्या श्रेष्ठ स्थानाकडे, मुक्तीच्या मार्गाकडे जा, जिथे ज्ञानी भक्तीने आणि तपाने पोहोचतात.
अक्षेषु निग्रहो यत्र दयाभूतेषु सर्वदा। तत्तपोधर्ममित्युक्तं सर्वा चान्या विडंबना
जिथे इंद्रियांवर संयम असतो आणि सर्व प्राण्यांवर नेहमी दया असते, तोच खरा तपाचा धर्म आहे; बाकी सर्व केवळ दिखावा आहे.
ज्ञात्वैतद्भवता साध्यं गंतव्यं परमं पदम्। यां वै तीर्थंकरा याता यां गतिं योगिनो गताः
हे जाणून, तू प्रयत्न कर आणि त्या परम पदाला पोहोच, जिथे तीर्थकर्ते आणि योगी पोहोचले आहेत.
एवं वै देवताः पूर्वं विद्याधरमहोरगाः। मनोरथाभिलाषांस्ते चिंतयंतो दिवानिशम्
पूर्वी देवता, विद्याधर आणि महोरग यांनी दिवसरात्र आपल्या मनातील इच्छा सतत चिंतित केल्या.
यद्येषणा वै युष्माकं संसारविरतौ कृता। परित्यजध्वं दाराणि स्वर्गमार्गार्गलानि च
जर संसाराची इच्छा तुमच्यातून खरोखर संपली असेल, तर पत्नी आणि स्वर्गमार्गातील अडथळे सोडा.
यस्यां योनौ पिता यातस्तां योनिं सेवसे कथम्। आत्ममांसोपमं मांसं कथं खादंति जंतवः
ज्या गर्भातून तुझ्या वडिलांचा जन्म झाला, ती गर्भाशय तू कशी पुन्हा स्वीकारतोस? आणि जी मांस आपल्या स्वतःच्या मांसासारखी आहे, ते प्राणी कसे खातात?
ततस्ते दानवा भीष्मा ऊचुः सर्वे गुरुं वचः। दीक्षस्व नो महाभाग भ्रूणकानग्रतः स्थितान्
मग त्या सर्व दानवांनी आपल्या गुरूंना म्हटलं, 'हे भाग्यवान, आम्ही भ्रूणासारखे तुझ्यासमोर उभे आहोत, आम्हाला दीक्षा दे.'
तथा कृत्वा स तानाह समयेन पुरोहितः। प्रणामो नान्यदेवेषु कर्तव्यो वः कदाचन
त्यांनी तसे केल्यावर, पुरोहिताने नियमाप्रमाणे सांगितले, 'कधीही दुसऱ्या कोणत्याही देवांना तुम्ही नमस्कार करू नका.'
एकस्थाने यदा भक्तं भोक्तव्यं करसंपुटे। तत्रस्थाने स्थितं तोयं केशकीटविवर्जितम्
जेव्हा अन्न खायचं असेल, तेव्हा एकाच जागी, हाताच्या कपात अन्न घ्या; आणि तिथलं पाणी केस व किड्यांशिवाय शुद्ध असावं.
तुल्यं प्रियाप्रियं कार्यं नान्यदृष्टिहतं क्वचित्। भोक्तव्यमेतेन विभो आचारेण तथा कुरु४०० 1.13.
प्रिय किंवा अप्रिय गोष्टींमध्ये सारखं वागावं, कधीही पक्षपात करू नये; अन्नही अशाच पद्धतीने घ्यावं, हे प्रभो, तसंच आचरण करा.
भवध्वं सहिता यूयं ते तथा मोक्षभागिनः। एवमुक्त्वा स नियमान्कृत्वा तान्दनुपुंगवान्
तुम्ही सर्वजण एकत्र राहा, आणि अशा प्रकारे तुम्हाला मुक्ती मिळेल; असं सांगून, त्यांनी हे नियम ठरवले आणि त्या श्रेष्ठ पुरुषांना शिकवलं.
जगाम धिषणो राजन्देवलोकं दिवौकसाम्। आचचक्षे स तत्सर्वं दानवानां च कारितम्
मग धिषण राजा, देवांच्या लोकात गेला; आणि दानवांनी काय केलं ते सर्व त्याने सांगितलं.
ततस्ते त्वसुरा जग्मुर्नर्मदामभितो वसन्। दृष्ट्वा तान्दानवांस्तत्र प्रह्लादेन विना कृतान्
मग ते असुर नर्मदेच्या जवळ जाऊन राहू लागले; तिथे त्यांनी प्रह्लादाविना इतर दानवांना पाहिलं.
देवराजस्ततो हृष्टो नमुचिं प्राह वै वचः। हिरण्याक्षं यज्ञहनं धर्मघ्नं वेदनिंदकम्
मग देवांचा राजा आनंदित होऊन नमुचिला म्हणाला, 'हिरण्याक्ष, जो यज्ञांचा नाश करणारा, धर्माचा शत्रू, वेदांचा निंदा करणारा आहे—'
राक्षसं क्रूरकर्माणं प्रघसं विघसं तथा। मुचिं चैव तथा बाणं विरोचनमथापि वा
'क्रूर कर्म करणारा राक्षस, भक्षक, अतिखाऊ, मुचि, बाण, आणि विरोचन—'
महिषाक्षं बाष्कलं च प्रचंडं चंडकं तथा। रोचमानं तथात्युग्रं सुषेणं दानवोत्तमम्
'महि्षाक्ष, बाष्कल, प्रचंड, चंडक, रोचमान, अत्यंत भयंकर, आणि दानवांमध्ये श्रेष्ठ सुसेण.'
एतान्दृष्ट्वा तथा चान्यान्दानवेंद्रानथाब्रवीत्। इन्द्र उवाच। दानवेंद्राः पुरा जाताः कृतं राज्यं त्रिविष्टपे
हे आणि इतर दैत्यराज पाहून, मग त्याने असे म्हटले – इंद्र म्हणाला : दैत्यराजांनो, पूर्वी तुम्ही जन्माला आलात आणि देवांचे राज्य केले.
इदानीं कथमेवेदं व्रतं वेदविलोपकम्। भवद्भिः कर्तुमारब्धं नग्नमुंडिकमंडलु
आता मात्र, वेदांचा नाश करणारे हे व्रत तुम्ही कसे सुरू केले? नग्न, डोक्यावर केस नसलेले, आणि कमंडलू घेऊन तुम्ही असे का वागत आहात?
मयूरध्वजधारित्वं कथं चैवेह तिष्ठथ। दानवा ऊचुः। त्यक्तः सर्वासुरभाव ऋषिधर्मे वयं स्थिताः
मोराच्या पिसांचा ध्वज घेऊन तुम्ही येथे कसे उभे आहात? दानव म्हणाले : आम्ही सर्व असुरी स्वभाव सोडला आहे आणि ऋषींच्या धर्मात स्थिर झालो आहोत.
धर्मवृद्धिकरं कर्म चरामः सर्वजंतुषु। त्रैलोक्यराज्यमखिलं भुंक्ष्व शक्र व्रजस्व च
आम्ही सर्व प्राण्यांमध्ये धर्म वाढवणारे कर्म करतो. हे शक्रा, तू त्रैलोक्याचे सर्व राज्य उपभोग आणि निघून जा.
तथेति चोक्त्वा मघवा पुनर्यातस्त्रिविष्टपम्। एवं ते मोहिताः सर्वे भीष्म देवपुरोधसा
'तसेच होवो' असे म्हणून मगवान पुन्हा त्रिविष्टपात गेला. असे, भीष्मा, सर्वजण देवांच्या पुरोहिताने मोहात पडले.
नर्मदा सरितं प्राप्य स्थिता दानवसत्तमाः। ज्ञात्वा शुक्रेण ते सर्वे वृत्तांतमनुबोधिताः
नर्मदा नदीला पोहोचल्यावर श्रेष्ठ दानव तेथे थांबले. शुक्राने घडलेली सर्व घटना त्यांना सांगितली आणि ते सर्व जागरूक झाले.
तदा त्रैलोक्यहरणे चक्रुः क्रूरां पुनर्मतिम्
मग त्रैलोक्य जिंकण्याचा कट पुन्हा ठरवून त्यांनी निर्दयी विचार केला.
भीष्म उवाच। कथं त्रिपुरुषाज्जातो ह्यर्जुनः परवीरहा। कथं कर्णस्तु कानीनः सूतजः परिकीर्त्यते
भीष्म म्हणाला : त्रिपुरातून अर्जुन हा शत्रूंचा संहार करणारा कसा जन्माला आला? आणि कर्णाला सूतपुत्र का म्हणतात, तो विवाहबाह्य जन्मलेला का आहे?
वरं तयोः कथं भूतं निसर्गादेव तद्वद। बृहत्कौतूहलं मह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति
त्या दोघांना वर कसा मिळाला, तो त्यांचा स्वभावच होता का? मला याची फार उत्सुकता आहे, ते कृपया सांग.
पुलस्त्य उवाच। छिन्ने वक्त्रे पुरा ब्रह्मा क्रोधेन महता वृतः। ललाटे स्वेदमुत्पन्नं गृहीत्वा ताडयद्भुवि
पुलस्त्य म्हणाले : पूर्वी ब्रह्मदेवाचा तोंड कापला गेल्यावर तो फार रागावला. त्याच्या कपाळावर घाम आला, तो घाम त्याने उचलून जमिनीवर फेकला.