नारद उवाच कीदृशी स्यान्महादेव महाद्वादशिका परा । तस्या व्रते फलं कीदृग्वद सर्वेश्वर प्रभो
नारद म्हणाले – महादेव, महाद्वादशी कशी असते? तिच्या व्रताचे फळ काय असते? हे सर्वेश्वर, प्रभो, मला सांग.
शिव उवाच- इयमेकादशी ब्रह्मन्महापुण्यफलप्रदा । ऋक्षयोगैश्च संयुक्ता कर्त्तव्या मुनिसत्तमैः
शिव म्हणाले – हे ब्राह्मण, ही एकादशी मोठे पुण्य आणि शुभ फळ देणारी आहे. ती ऋक्ष आणि योग यांच्याशी जुळून आली की, श्रेष्ठ मुनींनी ती करावी.
जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी । सर्वपापहराश्चैताः कर्त्तव्याः फलकांक्षिभिः
जया, विजय आणि जयंती – या पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत. सर्व पापे दूर करणाऱ्या या तिथी फळाची इच्छा असणाऱ्यांनी पाळाव्यात.
एकादश्यां यदा ऋक्षं शुक्लपक्षे पुनर्वसुः । नाम्ना सा च जया ख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः
शुक्ल पक्षातील एकादशीला जेव्हा पुनर्वसू नक्षत्र येते, तेव्हा ती जया नावाने प्रसिद्ध आहे. तिथींमध्ये ती श्रेष्ठ तिथी आहे.
तामुपोष्य नरः पापान्मुच्यते नात्र संशयः । यदा च शुक्लद्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत्
त्या दिवशी उपवास केल्याने मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो – याबद्दल काहीच शंका नाही. आणि जेव्हा शुक्ल द्वादशीला श्रवण नक्षत्र येते—
विजया सा समाख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः । सहस्रगुणितं दानं यस्यां वै विप्र भोजनम्
ती तिथी विजय म्हणून ओळखली जाते, तिथींमध्ये ती श्रेष्ठ आहे. त्या दिवशी दान देणे किंवा ब्राह्मणांना जेवू घालणे, याचे फळ हजारपट मिळते.
होमस्तथोपवासश्च सहस्राधिफलप्रदः । यदा च शुक्लद्वादश्यां प्राजापत्यं हि जायते
त्याचप्रमाणे, त्या दिवशी होम किंवा उपवास केल्यासही हजारपट पुण्य मिळते. आणि जेव्हा शुक्ल द्वादशीला प्राजापत्य नक्षत्र येते—
जयंती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः । सप्तजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु
ती तिथी जयंती नावाने ओळखली जाते, सर्व पापे दूर करणारी आहे. सात जन्मांची पापे, ती लहान असो वा मोठी—
प्रक्षालयति गोविंदस्तस्यामभ्यर्चितो ध्रुवम् । यदा वै शुक्लद्वादश्यां पुष्यं भवति कर्हिचित्
त्या दिवशी गोविंदाची पूजा केल्याने ती पापे नक्कीच धुतली जातात. आणि जेव्हा शुक्ल द्वादशीला पुष्य नक्षत्र कधीही येते—
तदा तु सा महापुण्या भविता पापनाशिनी । यो ददाति तिलप्रस्थं नित्यं संवत्सरं प्रति
तेव्हा ती तिथी फार पुण्यदायी आणि पापांचा नाश करणारी होते. त्या दिवशी जो कोणी दरवर्षी एक प्रस्थ तीळ दान करतो—
उपवासं च यस्तस्यां करोत्येतत्समं स्मृतम् । तस्यां जगत्पतिर्देवस्तुष्टः सर्वेश्वरो हरिः
आणि जो त्या दिवशी उपवास करतो—या दोन्ही गोष्टी समान मानल्या जातात. त्या दिवशी जगाचा स्वामी, हरि, अत्यंत प्रसन्न होतो.
प्रत्यक्षतां प्रयात्येव तत्रानंतफलं स्मृतम् । सगरेण ककुत्स्थेन नहुषेण च साधितः
तो प्रत्यक्ष तेथे प्रकट होतो आणि त्याचे फळ अनंत मानले जाते. सगर, ककुत्स्थ आणि नहुष यांनी हे साध्य केले होते.
तस्यामाराधितः कृष्णो दत्तवानखिलं भुवि । वाचिकान्मानसाद्वापि कायजाच्च विशेषतः
त्या दिवशी कृष्णाची पूजा केल्यावर त्याने पृथ्वीवर सर्व काही दिले. वाणीने, मनाने किंवा विशेषतः शरीराने केलेली पापे—
सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तामेकां समुपोष्याथ पुण्यनक्षत्रसंयुताम्
सात जन्मांची पापे यातून मुक्त होतो—यात शंका नाही. एकदा का ती तिथी पुण्य नक्षत्रासह उपवासाने पाळली—
एकादशीसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्
माणूस हजार एकादशींचे फळ मिळवतो. त्या दिवशी स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय आणि देवतेची पूजा—
यत्तस्यां क्रियते किंचित्तदक्षयफलं स्मृतम् । तस्मादेषा प्रकर्तव्या यत्नेन फलकांक्षिभिः
त्या दिवशी जे काही केले जाते, त्याचे फळ कधीही नाश पावत नाही असे मानले जाते. म्हणून, फळाची इच्छा असणाऱ्यांनी हे व्रत काळजीपूर्वक करावे.
पंचमेनाश्वमेधेन यदि स्नातो युधिष्ठिरः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा कृष्णं यदुकुलोद्वहम्
पाचव्या अश्वमेधानंतर, धर्मात्मा युधिष्ठिराने, यदुकुळातील कृष्णाला विचारले.
युधिष्ठिर उवाच- उपवासस्य नक्तस्य त्वेकभुक्तस्य मे प्रभो । किं पुण्यं किं फलं तस्य ब्रूहि सर्वं जनार्दन
युधिष्ठिर म्हणाला – प्रभो, उपवास, रात्रभर उपवास किंवा एकदाच जेवणे – याचे पुण्य आणि फळ काय आहे, ते सर्व मला सांग, जनार्दन.
श्रीभगवानुवाच- हेमंते चैव संप्राप्ते मासे मार्गे च शोभने । कृष्णपक्षे च या पार्थ द्वादशी तामुपोषयेत् । दशम्यां चैकभक्तश्च शुद्धचित्तो दृढव्रतः
श्रीभगवान म्हणाले — हे पार्था, हेमंत ऋतूत सुंदर मार्गशीर्ष महिना आला की, कृष्णपक्षातील द्वादशीला उपवास करावा. दहाव्या दिवशी एकदाच जेवावे, मन शुद्ध ठेवावे आणि व्रत दृढपणे पाळावे.
नक्तं चैव तथा ज्ञात्वा दशम्यां नियतः सदा । दिवसस्याष्टमे भागे मंदीभूते दिवाकरे
दहाव्या दिवशी नेहमी संयम ठेवावा, सूर्य आठव्या भागात मावळत आला की, रात्रीच जेवावे.
नक्तं च तद्विजानीयान्न नक्तं निशिभोजनम् । नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य विधीयते
रात्री जेवणे म्हणजे अगदी रात्रभर जेवणे असे नाही; गृहस्थांसाठी, आकाशात तारे दिसू लागले की, तेव्हाच रात्रीचे जेवण मानले जाते.
यतेर्दिनाष्टमे भागे रात्रौ तस्य निषेधनम् । ततः प्रभातसमये कृत्वा च नियमं व्रती
यतींसाठी दिवसभराच्या आठव्या भागानंतर रात्री जेवणे वर्ज्य आहे; त्यानंतर, सकाळी उठून व्रतीने नियम पाळावेत.
मध्याह्ने च तथा पार्थ स्नानं शुचिः समाचरेत् । अधमं कूपके स्नानं वाप्यां स्नानं च मध्यमम्
मध्यान्ही, हे पार्था, शुद्ध मनाने स्नान करावे; विहिरीत स्नान करणे कनिष्ठ, तर तळ्यात स्नान करणे मध्यम समजले जाते.
तडागे चोत्तमं स्नानं नद्यां स्नानं ततः परम् । पीड्यंते जंतवो यत्र जलमध्ये व्यवस्थिते
सरोवरात स्नान करणे श्रेष्ठ, आणि नदीत स्नान करणे त्याहूनही उत्तम; जिथे पाण्यात अनेक जीव एकत्र असतात.
तत्र स्नाने कृते पार्थ पापं पुण्यं समं भवेत् । गृहे चैवोत्तमं स्नानं जलं चैव विशोधयेत्
त्या ठिकाणी स्नान केल्यावर, हे पार्था, पाप आणि पुण्य दोन्ही सारखेच होतात; घरीही स्नान करणे उत्तम, पण पाणी शुद्ध असावे.
तस्मात्तु पांडवश्रेष्ठ गृहे स्नानं समाचरेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
म्हणून, हे पांडवश्रेष्ठा, घरीच स्नान करावे; ज्या भूमीवर घोडे, रथ आणि विष्णू यांनी पाऊल ठेवले आहे.
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । क्रोधलोभौ परित्यज्य चैकचित्तो दृढव्रतः
मातीला म्हणावे — माझ्या पूर्वीच्या सर्व पापांना तू दूर कर; क्रोध आणि लोभ सोडून, एकचित्त आणि दृढनिश्चयाने व्रत पाळावे.
नालापेतांत्यजं चैव तथा पाखंडिनो नरान् । मिथ्यावादरतांश्चैव तथा ब्राह्मणनिंदकान्
खोटे बोलणारे, ढोंगी, असत्य बोलण्यात रमणारे आणि ब्राह्मणांची निंदा करणारे — यांचा त्याग करावा.
अन्यांश्चैव दुराचारानगम्यागमनेरतान् । परद्रव्यापहारांश्च परदाराभिगामिनः
वाईट वर्तन करणारे, परस्त्रीशी संबंध ठेवणारे, दुसऱ्याचे धन चोरणारे आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे जाणारे — यांनाही टाळावे.
केशवं पूजयित्वा तु नैवेद्यं तत्र कारयेत् । दीपं दद्याद्गृहे तत्र भक्तियुक्तेन चेतसा
केशवाची पूजा करून, तिथे नैवेद्य दाखवावा आणि घरात भक्तिभावाने दिवा लावावा.