तपश्चकार शीतांशुर्विष्णुध्यानैकतत्परः। ततस्तुष्टश्च भगवांस्तस्मै नारायणो हरिः
शीतांशु सोमदेवाने विष्णूच्या ध्यानात मन लावून तप केला; मग भगवंत नारायण हरि त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
वरं वृणीष्व चोवाच परमात्मा जनार्दनः। ततो वव्रे वरं सोमः शक्रलोके यजाम्यहम्
परमात्मा जनार्दन म्हणाला, 'वर माग'; तेव्हा सोमाने वर मागितला, 'मी इंद्रलोकात यज्ञ करू दे.'
प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवंतु मम मंदिरे। राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्या ये चतुर्विधाः
'राजसूय यज्ञात माझ्या निवासस्थानी देव, ब्रह्मा आणि चार प्रकारचे देव माझे थेट पाहुणे होवोत.'
रक्षपालः सुरोस्माकमास्तां शूलधरो हरः। तथेत्युक्तः समाजह्रे राजसूयं तु विष्णुना
'शिव, त्रिशूलधारी, आमचा रक्षक आणि देवांचा पहारेकरी असो.' असं म्हटल्यावर विष्णूने राजसूय यज्ञ एकत्र केला.
होतात्रिर्भृगुरध्वर्युरुद्गाता च चतुर्मुखः। ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम्
अत्रि होतार, भृगु अध्वर्यू, आणि चतुर्मुख ब्रह्मदेव उद्गाता झाले; त्याने ब्रह्मपद मिळवलं, आणि हरि स्वतः उपद्रष्टा झाला.
सदस्याः सर्वदेवास्तु राजसूयविधिः स्मृतः। वसवोध्वर्यवस्तद्वद्विश्वेदेवास्तथैव च
सर्व देव सभासद झाले; हाच राजसूय यज्ञाचा विधी मानला जातो; वसु अध्वर्यू झाले, तसेच विश्वदेवही.
त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादिता। सोमः प्राप्याथदुष्प्राप्यमैश्वर्यं सृष्टिसत्कृतं
त्याने यज्ञ करणाऱ्या ऋत्विजांना दक्षिणा म्हणून तीनही लोक दिले; अशा रीतीने सोमाने सृष्टीने प्रतिष्ठित, दुर्लभ असं ऐश्वर्य मिळवलं.
सप्तलोकैकनाथत्वं प्राप्तस्स्वतपसा तदा। कदाचिदुद्यानगतामपश्यदनेकपुष्पाभरणोपशोभाम्
मग स्वतःच्या तपाने त्याने सातही लोकांचा अधिपतीपद मिळवलं; एकदा तो बागेत फिरताना त्याने अनेक फुलांनी आणि दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया पाहिल्या.
बृहन्नितंबस्तनभारखेदां पुष्पावभंगेप्यतिदुर्बलांगीं। भार्यां च तां देवगुरोरनंगबाणाभिरामायत चारुनेत्रां
ज्या स्त्रीचे कंबर रुंद, स्तनांचे ओझं जड, अगदी फुलं तोडतानाही अंगात ताकद उरत नाही, अशी देवगुरू बृहस्पतींची पत्नी, सुंदर मोठ्या डोळ्यांनी मोहक दिसणारी, कामदेवाच्या बाणांनी घायाळ झाली होती.
तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ। सापि स्मरार्ता सहते न रेमे तद्रूपकांत्याहृतमानसैव
तारेला पाहून चंद्राला प्रेमाची तीव्र तळमळ झाली आणि एकांतात तिच्या केसांमध्ये हात घातला; तिलाही प्रेमाने वेड लागलं होतं, पण तिचं मन चंद्राच्या रूप आणि तेजात गुंतून गेल्यामुळे तिने ना विरोध केला, ना आनंद लुटू शकली.
चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततोपि। न तृप्तिरासीत्स्वगृहेपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु
चंद्राने तारेसोबत बराच काळ घालवला आणि मग तिला आपल्या घरी नेलं; पण स्वतःच्या घरी सुख मिळवतानाही, तारेला मनापासून प्रेम केल्यामुळे त्याला समाधान मिळालं नाही.
बृहस्पतिस्तद्विरहाग्निदग्धस्तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव। शशाक शापं न च दातुमस्मै न मंत्रशस्त्राग्निविषैरनेकैः
बृहस्पती तारेश्या विरहाच्या ज्वाळेत होरपळले आणि तिच्या ध्यानातच मन लावून बसले; तरीही ते चंद्रावर शाप टाकू शकले नाहीत, ना मंत्र, शस्त्र, अग्नी किंवा कोणत्याही विषाने त्याला इजा करू शकले.
तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर्नैवाभिचारैरपि वागधीशः। स याचयामास ततस्तु देवं सोमं स्वभार्यार्थमनंगतप्तः
आपली पत्नी परत मिळावी म्हणून बृहस्पतींनी अनेक उपाय केले, अगदी जादूटोणाही केला, पण काहीच उपयोग झाला नाही; मग पत्नीच्या विरहाने व्याकुळ होऊन त्यांनी चंद्राजवळ जाऊन विनवणी केली.
स याच्यमानोपि ददौ न भार्यां बृहस्पतेः कामवशेन मोहितः। महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेन साध्यैर्मरुद्भिः सह लोकपालैः
बृहस्पतींनी कितीही विनवणी केली, तरी कामवासनेने मोहून गेलेल्या चंद्राने त्यांची पत्नी परत दिली नाही; तेव्हा महेश्वर, ब्रह्मदेव, साध्य, मरुतगण आणि लोकपाल यांच्यासह ते पुढे आले.
ददौ यदा तां न कथंचिदिंदुस्तदा शिवः क्रोधपरो बभूव। यो वामदेवप्रथितः पृथिव्यामनेकरुद्रार्चितपादपद्मः
चंद्राने काहीही करून ती पत्नी परत दिली नाही, तेव्हा पृथ्वीवर वामदेव म्हणून प्रसिद्ध असलेले, ज्यांचे चरण असंख्य रुद्रांनी पूजले आहेत, असे शिव रागाने पेटून उठले.
ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतेः स्नेहवशानुबद्धः। धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर्जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः
मग बृहस्पतींवर प्रेमामुळे शिवांनी, आपल्या शिष्यांसह, पिनाक धनुष्य हाती घेतलं आणि नगरांचा शत्रू, भूतांचे व सिद्धांचे स्वामी, युद्धासाठी निघाले.
युद्धाय सोमेन विशेषदीप्तस्तृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः। सहैव जग्मुश्च गणेश्वराणां विंशाधिका षष्टिरथोग्रमूर्तिः
चंद्राशी युद्ध करण्यासाठी शिवांचा तिसरा डोळा जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे भयंकर दिसत होता; त्यांच्या सोबत गणेश्वरांच्या छप्पन्न (सहासष्ट) उग्र रूपांनी एकत्र प्रस्थान केलं.
यक्षेश्वराणां सगणैरनेकैर्युतोन्वगात्स्यंदनसंस्थितानां। वेतालयक्षोरगकिन्नराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदानाम्
यक्षांचे स्वामी, त्यांच्या सैन्यासह, अनेक रथांवर बसून पुढे गेले; त्यांच्यासोबत वेताळ, यक्ष, नाग, किन्नर आणि एक पद्म सैन्य, तसेच कोटींच्या संख्येने इतरही होते.
लक्षैस्त्रिभिर्द्वा दशभी रथानां सोमोप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः। शनैश्चरांगारकवृद्धतेजा नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः
चंद्रही प्रचंड संतापाने तिथे आला, बारा लक्ष रथांसह, शनी, मंगळ, तेजस्वी ग्रह, तसेच नक्षत्र, दैत्य, असुर यांच्या सैन्यासह.
जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोका धरावनद्वीपसमुद्रगर्भाः। ससोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः
मग सातही लोक, पृथ्वी, जंगलं, द्वीप, समुद्र यांच्यात भीती पसरली; पिनाकधारी शिव, तेजस्वी अस्त्रांनी आणि प्रचंड ज्वाळांनी चंद्राचा सामना करायला गेले.
अथाभवद्भीषण भीम सोम सैन्यद्वयस्याथ महाहवोसौ। अशेषसत्वक्षयकृत्प्रवृद्धस्तीक्ष्णप्रधानो ज्वलनैकरूपः
मग चंद्र आणि शिव यांच्या दोन सैन्यांमध्ये भयंकर, भीषण युद्ध सुरू झालं; ते इतकं वाढलं की सगळ्या जीवांचा संहार होऊ लागला, तीव्र आणि जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे ते एकाच रूपात प्रकट झालं.
शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगामक्षयमुग्रतीक्ष्णैः। पतंति शस्त्राणि तथोज्वलानि स्वर्भूमिपातालमलं दहंति
दोन्ही बाजूच्या सैन्यांनी उग्र आणि धारदार शस्त्रांनी एकमेकांचा संपूर्ण नाश केला; जळणारी शस्त्रं आकाश, पृथ्वी आणि पाताळ पूर्णपणे जाळून टाकू लागली.
रुद्रः क्रोधाद्ब्रह्मशिरो मुमोच सोमोपि सोमास्त्रममोघवीर्यं। तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योरथांतरिक्षस्य च भीतिरासीत्
रुद्रांनी रागाने ब्रह्मास्त्र सोडलं, तर चंद्राने अमोघ सामर्थ्याचं सोमास्त्र सोडलं; त्यांचा प्रभाव पृथ्वी, समुद्र आणि आकाशात भीती पसरवणारा ठरला.
तदा सुयुद्धं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहोपि। ततः प्रविश्याथ कथंचिदेव निवारयामास सुरैः सहैव
मग हे महायुद्ध जगाचा नाश करण्यासाठी पेटलं आहे हे पाहून, ब्रह्मदेवही देवांसह तिथे आले आणि कसाबसा ते युद्ध थांबवलं.
अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीदमकार्यकार्यं। यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम्
हे चंद्रा, लोकांचा विनाश करणारा हा भयंकर कृत्य तू कारण नसताना का केलंस? दुसऱ्याची पत्नी पळवून नेल्यामुळेच हे भीषण युद्ध घडलं आहे.
पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु पापोस्यलं वह्निमुखाशिनां त्वं। भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं प्रमाणयन्नेव मदीय वाचम्
लोकांमध्ये तू पापी ग्रह म्हणून ओळखला जाशील, अग्नीमुख असणाऱ्यांमध्ये सर्वात पापी ठरशील; ही बृहस्पतीची पत्नी त्याला परत दे, माझ्या आज्ञेचं पालन कर.
तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धादपाक्रामदतः प्रशांतः। बृहस्पतिस्तामथ गृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं च रुद्रः
चंद्रमौळीने 'तसेच होवो' असे म्हणून युद्धातून माघार घेतली आणि शांत झाला. त्यानंतर बृहस्पती आनंदाने तारा हिला घेऊन आपल्या घरी गेला, आणि रुद्रही तसेच परतला.
पुलस्त्य उवाच। ततः संवत्सरस्यांते द्वादशादित्यसन्निभः। दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः
पुलस्त्य म्हणाले: एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी, दिव्य पिवळ्या वस्त्रांनी आणि अलंकारांनी सजलेला एक पुरुष प्रकट झाला.
तारोदरविनिष्क्रान्तः कुमारस्सूर्यसन्निभः। सर्वार्थशास्त्रविद्विद्वान्हस्तिशास्त्रप्रवर्त्तकः
ताराच्या उदरातून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा एक पुत्र जन्मला, जो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आणि हत्तींच्या शास्त्राचा प्रवर्तक होता.
नामयद्राजपुत्रोयं विश्रुतो राजवैद्यकः। राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद्राजपुत्रो बुधः स्मृतः
त्याला राजपुत्र असे नाव दिले गेले आणि तो राजवैद्य म्हणून प्रसिद्ध झाला. सोमराजाचा पुत्र असल्याने त्याला 'बुध' हे नाव मिळाले.