वसुधाराह्वयं तीर्थं रामतीर्थं तथैव च। जयंती विजया चैव शुक्लतीर्थं तथैव च
वसुधारा नावाचे तीर्थ, रामतीर्थ, जयंती, विजय आणि शुक्लतीर्थ हीही तीर्थस्थाने तिथे आहेत.
एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयांति परमं पदम्। तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा
या सर्व ठिकाणी श्राद्ध करणारे लोक परमपद प्राप्त करतात. मातृगृह नावाचे तीर्थ आणि करवीरपूरही तिथे आहे.
सप्तगोदावरीनाम सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्। तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनंतफलमीप्सुभिः
सप्तगोदावरी नावाचे तीर्थ, सर्वतीर्थांचा स्वामी, तिथे आहे. अनंत फळ हवे असणाऱ्यांनी तिथे श्राद्ध करावे.
कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्। च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना
कीकट प्रदेशात पुण्यवान गया आहे, तसेच राजगृहाचे पवित्र वन आहे. च्यवन ऋषींचे पवित्र आश्रम आणि पुनःपुना नावाची पुण्यवान नदीही तिथे आहे.
विषयाराधनं पुण्यं नदी या तु पुनःपुना। यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्तिता
इंद्रियांची पूजा पुण्यदायी आहे, आणि जी नदी पुन्हा पुन्हा भेट दिली जाते तीही पुण्यकारी आहे. जिथे ब्रह्मदेवांनी स्तुती केलेली ही गाथा फिरते, ती जागा पवित्र मानली जाते.
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत्। यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्
अनेक मुलं असावीत, कारण त्यातील एक जरी गायेला गेला, किंवा अश्वमेध यज्ञ केला, किंवा निळ्या बैलाची मुक्तता केली, तरी ते फारच शुभ मानले जाते.
एषा गाथा विचरति तीर्थेष्वायतनेषु च। सर्वे मनुष्या राजेंद्र कीर्त्तयंतः समागताः
ही गाथा तीर्थस्थळी आणि देवळांमध्ये सर्वत्र ऐकू येते, राजन, कारण जेव्हा लोक एकत्र येतात तेव्हा ते याचा कीर्तन करतात.
किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यति यः सुतः। प्रीणयिष्यति तान्गत्वा सप्तपूर्वांस्तथापरान्
आपल्या कुळात कोणता मुलगा असा असेल जो गायेला जाईल आणि तिथे जाऊन आपल्या सात पिढ्या आणि पुढील पिढ्यांनाही आनंदित करेल?
मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरंतनी। गंगायामस्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति यः सुतः
ही जुनी परंपरा आपल्या आईच्या वडिलांनाही लागू होते—जो मुलगा गंगेला जाऊन तिथे अस्थी विसर्जन करतो, त्याचेही मोठे पुण्य होते.
तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलांजलिम्। अरण्यत्रितये वापि पिंडदानं करिष्यति
कोण सात किंवा आठ तीळ टाकून जलदान करील, किंवा कोण तीन अरण्यांपैकी कुठेही पिंडदान करील?
प्रथमं पुष्करारण्ये नैमिषे तदनंतरं। धर्मारण्यं पुनः प्राप्य श्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति
सर्वप्रथम पुष्कर अरण्यात, मग नैमिषारण्यात, आणि पुन्हा धर्मारण्यात पोहोचून, तो भक्तीभावाने श्राद्ध करील.
गयायां धर्मपृष्ठे वा सरसि ब्रह्मणस्तथा। गयाशीर्षवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्
गयेत, धर्मपृष्ठावर, ब्रह्माच्या सरोवरात किंवा गयाशिरावटाजवळ जे काही पितरांना दिलं जातं, ते कधीही संपत नाही.
व्रजन्कृत्वा निवापं यस्त्वध्वानं परिसर्पति। नरकस्थान्पितॄन्सोपि स्वर्गं नयति सत्वरं
जो पिंडदान करून प्रवास करतो, तो आपल्या नरकात असलेल्या पितरांना लवकरच स्वर्गात नेतो.
कुले तस्य न राजेंद्र प्रेतो भवति कश्चन। प्रेतत्वं मोक्षभावं च पिंडदानाच्च गच्छति
राजन, त्याच्या कुळात कोणताही माणूस प्रेत होत नाही; पिंडदानामुळे प्रेतत्व आणि बंधन दोन्ही दूर होतात.
एको मुनिस्ताम्रकराग्रहस्तो ह्याम्रेषु मूले सलिलं ददाति। आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा
एक ऋषी तांबड्या हातांनी आंब्याच्या मुळाशी पाणी देतो; त्यामुळे आंब्याची झाडं पाणी मिळवतात आणि पितरही तृप्त होतात—एक कृती, दोन फळं, म्हणून ती प्रसिद्ध आहे.
गयायां पिण्डदानस्य नान्यद्दानं विशिष्यते। एकेन पिंडदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः
गयेत केलेल्या पिंडदानापेक्षा दुसरं कोणतंही दान श्रेष्ठ नाही; एका पिंडदानानेही मुक्तीच्या इच्छेने असलेले पितर तृप्त होतात.
धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति वसुप्रदानं च तथामुनींद्राः। गया सुतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं वदंति
धान्यदान आणि संपत्तीदान हे श्रेष्ठ आहे, असं श्रेष्ठ ऋषी सांगतात; गयाच्या पवित्र तीर्थांवर जे काही दिलं जातं, तेच धर्माचं सर्वोच्च कारण मानलं जातं.
सर्वात्मना सुरुचिना महाचल महानदी। ये तु पश्यंति तां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे
जो कोणी संपूर्ण मनाने आणि आनंदाने त्या महान पर्वताला आणि महान नदीला पाहतो, आणि मानस सरोवराच्या दक्षिण किंवा उत्तर भागात जातो—
प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यः प्राप्तं तैर्जन्मनः फलं। यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्
तो श्रेष्ठ ब्राह्मणांना वंदन करून आपल्या जन्माचं फळ मिळवतो; माणूस जे काही इच्छितो, ते नक्कीच मिळवतो.
एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां सग्रहो मया। वागीशोपि न शक्नोति विस्तरात्किमु मानुषः
मी या तीर्थांचं संक्षिप्त वर्णन केलं; वाणीचा स्वामीही त्याचं पूर्ण वर्णन करू शकत नाही, तर माणसाचं काय?
सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः। वर्णाश्रमाणां गेहेपि तीर्थं शम उदाहृतम्
सत्य हे तीर्थ आहे, दया हे तीर्थ आहे, इंद्रियसंयम हेही तीर्थ आहे; सर्व वर्ण आणि आश्रमातील लोकांच्या घरातही शांती हे तीर्थ मानलं जातं.
येषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते। गयायां यत्तु वै श्राद्धं तच्छ्राद्धमपवर्गदम्
ज्या तीर्थांवर श्राद्ध केलं जातं, त्याचं फळ हजारपट अधिक मानलं जातं; पण गयेत केलं जाणारं श्राद्ध मुक्ती देणारं असतं.
यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं विधीयते। प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु
म्हणून, पवित्र ठिकाणी श्राद्ध करावं, यासाठी प्रयत्न करावा. सकाळचा काळ तीन मुहूर्तांचा असतो, आणि संगव हा काळही तितकाच असतो.
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्। सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्
मध्यान्हाचा काळ तीन मुहूर्तांचा असतो; त्यानंतर अपराह्न येतो; संध्याकाळही तीन मुहूर्तांची असते, त्या वेळी श्राद्ध करू नये.
राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु। अह्नो मुहूर्ता व्याख्याता दशपंच च सर्वदा
ती वेळ 'राक्षसी' म्हणून ओळखली जाते, सर्व कर्मांसाठी ती निंदनीय आहे; दिवसाचे मुहूर्त नेहमी पंधरा असतात, असं सांगितलं जातं.
तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः। मध्याह्नात्सर्वदा यस्मान्मंदी भवति भास्करः
त्यातला आठवा मुहूर्त 'कुतप' म्हणून ओळखला जातो; मध्यान्हानंतर सूर्याचा तेज कमी होत जातो.
तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते। खड्गपात्रं च कुतपस्तथा नैपालकंबलम्
म्हणून, त्या वेळी सुरू केलेली कृत्ये अनंत फल देतात; कुतप या काळाशी तलवारीचं भांडं आणि नेपाळी चादर यांचाही संबंध आहे.
रुक्मं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः। पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य तत्तापकारिणः
सोनं, दर्भ, तीळ, गाई आणि मुलीचा मुलगा हेही आठवे मानले जातात; हे पापकारक, तुच्छ आणि दुःखदायक आहेत, असं सांगितलं जातं.
अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः। ऊर्ध्वं मुहुर्त्तात्कुतपान्महूर्त्तं च चतुष्टयम्
ही आठही गोष्टी 'कुतप' म्हणून प्रसिद्ध आहेत; कुतप नंतर अजून चार मुहूर्त येतात.
मुहूर्त्तपंचकं चैव स्वधावाचनमिष्यते। विष्णुदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णतिलास्तथा
ही पाच मुहूर्तेही स्वधा अर्पणासाठी योग्य मानली जातात; कुश आणि काळे तीळ हे विष्णूच्या देहातून उत्पन्न झाले आहेत, असं सांगितलं जातं.