भीष्म उवाच। कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धी श्राद्धं समाचरेत्। तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलं द्विज
भीष्म म्हणाले: श्राद्ध कधी करावे? आणि कोणत्या तीर्थस्थळी श्राद्ध केल्याने सर्वाधिक फळ मिळते, हे सांग, द्विजश्रेष्ठा.
पुलस्त्य उवाच। तीर्थं तु पुष्करं नाम यत्तु श्रेष्ठतमं स्मृतम्। सर्वेषां द्विजमुख्यानां मनोरथमिव स्थितम्
पुलस्त्य म्हणाले: पुष्कर हे तीर्थ सर्वश्रेष्ठ मानले जाते; ते सर्व ब्राह्मणांच्या मनातील इच्छेसारखे आहे.
तत्र दत्तं हुतं जप्तमनन्तं भवति ध्रुवम्। पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं मतम्
तेथे दिलेले दान, हवन किंवा जप हे निश्चितपणे अनंत फळ देते; ते पितरांना नेहमी प्रिय आणि ऋषींना सर्वश्रेष्ठ मानले जाते.
नंदाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा। तथा मित्रपदं राजंस्ततः केदारमुत्तमम्
नंदा, ललिता, शुभ मायापुरी हे तीर्थही तसेच; तसेच मित्रपद आणि त्यानंतर उत्तम केदार.
गंगासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम्। तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलं शुभम्
गंगासागर हे सर्व तीर्थांचे संमिश्र आणि शुभ तीर्थ म्हणतात; तसेच ब्रह्मसरोवर आणि शुभ शतद्रूचे पाणी.
तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम्। गंगोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः
नैमिष हे तीर्थ सर्व तीर्थांचे फळ देणारे आहे; आणि जिथे गंगा गोमतीत प्रकट होते, तेथेही आहे.
तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलधृक्। यत्र तत्कांचनं दानमष्टादशभुजो हरः
तेथे यज्ञवराह आणि शूलधारी देवांचा वास आहे; तेथे अठरा हात असलेले हराला सुवर्णदान मिळते.
नेमिस्तु धर्मचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा। तदेतन्नैमिशारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्
पूर्वी धर्मचक्राचा नेमि जिथे झिजला, तेच नैमिषारण्य, सर्व तीर्थांनी वंदित.
देवदेवस्य तत्रापि वराहस्य च दर्शनम्। यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपुरं व्रजेत्
तेथेच देवाधिदेव व वराहाचे दर्शन होते; जो तेथे जातो, तो पवित्र होऊन नारायणपुराला पोहोचतो.
कोकामुखं परं तीर्थमिन्द्रमार्गोपि लक्ष्यते। अथापि पितृतीर्थं तु ब्रह्मणोव्यक्तजन्मनः
कोकामुख हेही श्रेष्ठ तीर्थ मानले जाते, तसेच इंद्रमार्ग; आणि अजन्मा ब्रह्माचा पितृतीर्थही आहे.
पुष्करारण्यसंस्थोसौ यत्र देवः पितामहः। विरिंचिदर्शनं श्रेष्ठमपवर्गफलप्रदम्
पुष्कराच्या अरण्यात देवांचे पितामह ब्रह्मा वास करतात; तिथे विष्णूचे श्रेष्ठ दर्शन मिळते, जे मोक्ष फळ देणारे आहे.
कृतं नाम महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम्। यत्राद्यो नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः
तेथे 'कृत' नावाचे अत्यंत पुण्याचे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे स्थान आहे, जिथे आद्य नरसिंह, म्हणजेच स्वतः जनार्दन प्रकट झाले होते.
तीर्थमिक्षुमतीनाम पितॄणां च शुभावहा। तुष्यन्ति पितरो नित्यं गंगायमुनसंगमे
इक्षुमती नावाचे एक पवित्र तीर्थ आहे, जे पितरांसाठी शुभ आहे; गंगा आणि यमुना यांच्या संगमावर पितर नेहमी तृप्त होतात.
कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोपि लक्ष्यते। अद्यापि पितृतीर्थं तु सर्वकामफलप्रदम्
कुरुक्षेत्र हे अत्यंत पवित्र आहे, जिथे मार्गही दर्शवलेला आहे; आजही तिथले पितृतीर्थ सर्व इच्छांची फळे देते.
नीलकण्ठमिति ख्यातं पितृतीर्थं नराधिप। तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च
नीलकंठ नावाचे पितृतीर्थ प्रसिद्ध आहे, राजन; तसेच भद्रसर हे पुण्याचे सरोवर आणि मानससरोवर देखील प्रसिद्ध आहेत.
मंदाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती। सर्वमित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम्
मंदाकिनी, अचछोदा, विपाशा आणि सरस्वती या नद्याही तितक्याच पवित्र आहेत; सर्वमित्रपद आणि वैद्यनाथ हेही मोठे फल देणारे स्थान आहेत.
क्षिप्रा नदी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम्। तीर्थोद्भेदं हरोद्भेदं गर्भभेदं महालयम्
क्षिप्रा ही पुण्यवान नदी, तसेच शुभ काळंजर; तीर्थांचे उद्गम, हराचा उद्गम, गर्भभेद आणि महान मंदिर हेही तेथे आहेत.
भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च। गयापिंडप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः
भद्रेश्वर, विष्णुपद आणि नर्मदेचे द्वार हेही पवित्र आहेत; गयेत पिंडदान केल्याने मिळणारे पुण्य यांच्याइतकेच आहे, असे महर्षी सांगतात.
एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च। स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम्
ही सर्व पितृतीर्थे सर्व पापे दूर करणारी आहेत; फक्त त्यांचा स्मरण केल्यानेच लोकांना लाभ होतो, तर तिथे श्राद्ध करणाऱ्यांना किती अधिक लाभ होईल!
ॐकारं पितृतीर्थं तु कावेरीकपिलोदकम्। संभेदश्चण्डवेगायां तथैवामरकंटकम्
ओंकार हे पितृतीर्थ आहे, तसेच कावेरी आणि कपिला या नद्यांचे पाणी; चंडवेगाच्या संगमावर आणि अमरकंटक येथेही तीर्थ आहे.
कुरुक्षेत्राच्चद्विगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत्। शुक्लतीर्थं तु विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्
तेथे स्नान वगैरे केल्याने कुरुक्षेत्रापेक्षा दुप्पट पुण्य मिळते; शुक्लतीर्थ आणि सोमेश्वर हेही प्रसिद्ध आणि श्रेष्ठ तीर्थ आहेत.
सर्वव्याधिहरंपुण्यंफलंकोटिगुणाधिकम्। श्राद्धेदानेतथाहोमेस्वाध्यायेचापिसन्निधौ
ते सर्व रोग दूर करणारे, अत्यंत पुण्याचे आणि कोटीपटीने अधिक फल देणारे आहे; श्राद्ध, होम आणि वेदपठणाच्या वेळीही तेथे असा लाभ मिळतो.
कायावारोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः। अवतारं रोचमानं ब्राह्मणावसथे शुभे
कायावारोहण नावाचे स्थान आहे, जिथे देवाधिदेव शूलधारी शंकर प्रकट झाले; हे तेजस्वी अवतार ब्राह्मणांच्या पवित्र वसतीत घडले.
जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्मण्वती नदी। शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा
तेही अत्यंत पुण्याचे आहे, तसेच चर्मण्वती नदी, शूलतापी, पयोष्णी आणि पयोष्णीचा संगम हेही पवित्र आहेत.
महौषधी चारणा च नागतीर्थप्रवर्त्तिनी। महावेणा नदी पुण्या महाशालस्तथैव च
महौषधी, आरणा आणि नागतीर्थप्रवर्तिनी या नद्या; महावेणा ही पुण्यवान नदी आणि मोठा शालवन हेही प्रसिद्ध आहेत.
गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थं हौताशनं परम्। भैरवं भृगुतुंगं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्
गोमती, वरुणा आणि श्रेष्ठ होताशन तीर्थ; भैरव, भृगुतुंग आणि अतुलनीय गौरीतीर्थ हेही तेथे आहेत.
तीर्थं वैनायकं नाम वस्त्रेश्वरमनुत्तमम्। तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी
वैनायक नावाचे तीर्थ, अतुलनीय वस्त्रेश्वर; तसेच पापहरा नावाचे तीर्थ आणि पुण्यवान वेत्रवती नदीही प्रसिद्ध आहे.
महारुद्रं महालिंगं दशार्णा च महानदी। शतरुद्रा शताह्वा च तथा पितृपदं पुरम्
महारुद्र, महान लिंग, मोठी दशार्णा नदी; शतरुद्र, शताह्वा आणि पितृपद नावाचे नगर हेही तेथे आहेत.
अंगारवाहिका तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ। कालिका च नदी पुण्या पितरा च नदी शुभा
अंगारवाहिका, तसेच दोन नद्या नदौ, ज्या लाल पाण्याने गूंजतात; कालिका ही पुण्यवान नदी आणि पितरा ही शुभ नदी.
एतानि पितृतीर्थानि शस्यंते स्नानदानयोः। श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनंतफलं स्मृतम्
ही सर्व पितृतीर्थे म्हणून प्रसिद्ध आहेत, स्नान व दान यासाठी यांचे मोठे महत्त्व आहे. येथे पितरांसाठी जे काही दिले जाते, त्याचे अनंत फळ मिळते असे मानले जाते.