भीष्म उवाच। कथं कौशिकदायादाः प्राप्ता योगमनुत्तमम्। पंचभिर्जन्मसंबन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
भीष्म म्हणाला: कौशिकांच्या वंशजांनी सर्वोच्च योग कसा प्राप्त केला? आणि पाच जन्मांच्या संबंधाने कर्माचा क्षय कसा झाला?
पुलस्त्य उवाच। कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः। नामतः कर्मतस्तस्य पुत्राणां तन्निबोध मे
पुलस्त्य म्हणाला: कौशिक नावाचा एक धर्मात्मा महर्षी कुरुक्षेत्रात होता. त्याच्या पुत्रांची नावे आणि त्यांच्या कर्मांची माहिती मी सांगतो, ऐका.
स्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च। वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्५० 1.10.
स्वसृप, क्रोधन, हिंस्र, पिशुन आणि कवी; तसेच वाग्दुष्ट आणि पितृवर्ती — हे सर्व गार्गाचे शिष्य झाले.
पितर्युपरते तेषामभूद्दुर्भिक्षमुल्बणं। अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
पित्याच्या निधनानंतर त्यांच्यावर भीषण दुष्काळ आला, आणि मोठी अनावृष्टी झाली, जी सर्व लोकांना भयभीत करणारी होती.
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षंति च तपोधनाः। खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशं
गार्गाच्या सांगण्यानुसार तपस्वी लोकांनी जंगलात एक दूध देणारी गाय राखली, पण तीव्र भुकेने त्रस्त होऊन म्हणाले, 'आपण ही गाय खाऊया.'
इति चिंतयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः। यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यतां
असे पाप विचारताना, सर्वात धाकटा भाऊ म्हणाला, 'जर ही गाय मारावीच लागणार असेल, तर ती श्राद्धाच्या रूपात अर्पण केली जावी.'
श्राद्धे नियोज्यमानायां पापं नश्यति नो ध्रुवं। एवं कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
'जर ती श्राद्धात अर्पण केली, तर आपले पाप निश्चितपणे नष्ट होईल.' असे धाकट्या भावांनी अनुमती दिल्यावर पितृवर्ती पुढे गेला.
चक्रे समाहितः श्राद्धमुपयुज्याथ तां पुनः। द्वौ दैवे भ्रातरो कृत्वा पित्र्ये त्रींश्चापरान्क्रमात्
त्याने एकाग्र मनाने श्राद्ध केले, नंतर त्या गायीचे मांस घेतले; दोन भावांना देवासाठी, आणि तीन भावांना पितरांसाठी भाग दिला.
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु। चकार मंत्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः
नंतर, एकाला अतिथी म्हणून ठरवून, श्राद्ध करणारा स्वतः मंत्रांसह श्राद्ध करीत होता, पितरांची भक्तीपूर्वक आठवण करत.
तदा गत्वा विशंकास्ते गुरवे च न्यवेदयन्। व्याघ्रेण निहता धेनुर्वत्सोयं प्रतिगृह्यतां
त्यांनी नंतर निर्भयपणे गुरूकडे जाऊन सांगितले, 'गाय वाघाने मारली आहे; हा वासराचा स्वीकार करा.'
एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः। वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः
अशा प्रकारे त्या सात तपस्वींनी गाय खाल्ली; वेदशक्तीवर आधार ठेवून, ते त्या क्रूर कर्मात निर्भय होते.
ततः काले प्रणष्टास्ते व्याधा दश पुरेभवन्। जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः
काळानंतर ते मृत्युमुखी पडले आणि दहा शहरांत शिकारी म्हणून जन्मले; पूर्वजन्माची आठवण त्यांना होती, आणि ते पितरांवर प्रेम करणारे होते.
तत्र विज्ञाय वैराग्यं प्राणानुत्सृज्य धर्मतः। लोकैरवीक्ष्यमाणास्ते तीर्थांतेनशनेन तु
तेथे वैराग्य जाणून, त्यांनी धर्माने प्राण सोडले; लोकांना न दिसता, त्यांनी तीर्थस्थळी उपवास केला.
संजाता मृगरूपास्ते सप्त कालंजरे गिरौ। प्राप्तविज्ञानयोगास्ते तत्यजुस्तां निजां तनुम्
ते सात जण काळंजर पर्वतावर हरणाच्या रूपात जन्मले; ज्ञान आणि योग मिळवून, त्यांनी तीच देह सोडला.
मम्रुः प्रपतनेनाथ जातवैराग्यमानसाः। मानसे चक्रव्राकास्ते संजाताः सप्तयोगिनः
पडताना मृत्यू आला, मनात वैराग्य भरले होते; आणि ते सात योगी मानसा नगरीत जन्मले.
नामतः कर्मतः सर्वे सुमनाः कुसुमोवसुः। चित्तदर्शी सुदर्शी च ज्ञाता ज्ञानस्य पारगः
नाव आणि कर्मानुसार, ते होते: सुमन, कुसुमवसु, चित्तदर्शी, सुदर्शी, ज्ञाता, ज्ञानस्य आणि पारग.
ज्येष्ठानुरक्ताः श्रेष्ठास्ते सप्तैते योगपावनाः। योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभूवुश्चलचेतसः
ज्येष्ठावर प्रेम करणारे आणि श्रेष्ठ, हे सातजण योगाने पावन झाले; त्यातील तीन, चंचल मनामुळे, योगातून गळाले.
दृष्ट्वा विभ्राजमानं तमणुहं स्त्रीभिरन्वितम्। क्रीडंतं विविधैर्भोगैर्महाबलपराक्रमम्
ते तेजस्वी अनुहाला, स्त्रियांच्या संगतीत, विविध सुखांत रमणारा, मोठ्या शक्ती आणि पराक्रमाने खेळताना पाहिले.
पञ्चालान्वयसंभूतं प्रभूतबलवाहनम्। राज्यकामोभवत्त्वेकस्तेषां मध्ये जलौकसाम्
पंचाळ कुळात जन्मलेला, मोठ्या शक्तीचा आणि अनेक वाहनांचा मालक, राज्याची इच्छा असलेला एक जलचर त्यांच्या मध्ये होता.
पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः। अपरौ मंत्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ
एक ब्राह्मण, जो वडिलांचा मार्ग अनुसरत होता, श्राद्ध करून पितृप्रेमी होता; त्याने दोन मंत्री पाहिले, जे दोघेही मोठ्या शक्तीचे आणि वाहनांचे होते.
मंत्रित्वे चक्रतुश्चेच्छामस्मिन्मर्त्यौ द्विजोत्तमौ। विभ्राजपुत्रस्त्वेकोभूद्ब्रह्मदत्त इति स्मृतः
मंत्रिपदाची इच्छा असलेल्या, विव्राजाचे दोन श्रेष्ठ ब्राह्मण पुत्र या कामात मंत्री झाले; त्यातील एक ब्रह्मदत्त म्हणून ओळखला जातो.
मंत्रिपुत्रौ तथा चैव पुंडरीकसुबालकौ। ब्रह्मदत्तोभिषिक्तस्तु कांपिल्ये नगरोत्तमे
मंत्र्यांचे दोन पुत्र पुंडरीक आणि सुबाल होते; ब्रह्मदत्त उत्तम कांपिल्य नगरीत राजा म्हणून अभिषिक्त झाला.
पंचालराजो विक्रांतः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः। योगवित्सर्वजंतूनां चित्तवेत्ताभवत्तदा
पंचाळांचा शूर राजा, श्राद्ध करणारा आणि पितृप्रेमी, त्या काळी सर्व जीवांचे मन जाणणारा योगविद् होता.
तस्य राज्ञोभवद्भार्या सुदेवस्यात्मजा तदा। सन्नतिर्नाम विख्याता कपिलायाभवत्पुरा
त्या राजाची पत्नी, सुदेवाची कन्या, सन्नती नावाने प्रसिद्ध होती; ती पूर्वी कपिलाच्या वंशातील होती.
पितृकार्ये नियुक्तत्वादभवद्ब्रह्मवादिनी। तया चकार सहितः स राज्यं राजनंदनः
पितृकार्यात गुंतल्यामुळे ती वेदज्ञ झाली; तिच्यासह राजपुत्राने राज्य चालवले.
कदाचिद्गतउद्यानं तया सह स पार्थिवः। ददर्श कीटमिथुनमनंगकलहान्वितम्
कधीतरी त्या राजा आपल्या पत्नीसोबत उद्यानात गेला आणि प्रेमाच्या वादात गुंतलेली कीटकांची जोडी पाहिली.
पिपीलिकामधोवक्त्रां पुरतः कीटकामुकः। पंचबाणाभितप्तांगः सगद्गदमुवाच ह
पिपीलिका, ज्याचे तोंड खाली होते, तिच्यासमोर पुरुष कीटक उभा राहिला; त्याचे अंग कामाच्या बाणांनी जळालेले होते आणि तो अडखळत बोलला.
न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित्। मध्ये क्षीणातिजघना बृहद्वक्त्रातिगामिनी
तुझ्यासारखी प्रेमिका जगात कुठेच नाही; मधला भाग बारीक, तोंड मोठे, तू अत्यंत आकर्षकपणे चालतेस.
सुवर्णवर्णसदृशी सद्वक्त्रा चारुहासिनी। आलक्ष्यते च वदनं गुडशर्करवत्सलं
तुझा रंग सोन्यासारखा, तुझे तोंड सुंदर आणि हसरे आहे; तुझे तोंड, प्रिय, गूळ आणि साखरेसारखे गोड दिसते.
भोक्ष्यसे मयि भुक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि। प्रोषिते मयि दीना त्वं क्रुद्धे च भयचंचला
मी जेवतो तेव्हा तूही जेवतेस; मी स्नान करतो तेव्हा तूही स्नान करतेस; मी दूर असतो तेव्हा तू दुःखी होतेस, आणि मी रागावलो की तू भीतीने अस्वस्थ होतेस.