फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा। आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी
फाल्गुन महिन्याची अमावास्या, पौष महिन्याची एकादशी, आषाढाची दहावी आणि माघ महिन्याची सप्तमीही योग्य आहे.
श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा। कार्तिकी फाल्गुनी चैवा ज्येष्ठे पंचदशी सिता
श्रावण महिन्याच्या कृष्णाष्टमीला, आषाढ पौर्णिमेला, कार्तिकी आणि फाल्गुनी पौर्णिमा, तसेच ज्येष्ठ महिन्याच्या शुद्ध पंधराव्या दिवशीही श्राद्ध करावं.
मन्वंतरादयस्त्वेता दत्तस्याक्षयकारिकाः। पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः
या सर्व क्रिया, ज्या मन्वंतरापासून सुरू होतात, दान करणाऱ्याला अखंड पुण्य देतात. येथे, श्रद्धेने माणसाने पितरांसाठी तिळासोबत पाणी दिलं, तरी ते अत्यंत फलदायी ठरतं.
श्राद्धं कृतं तेन समास्सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदंति। वैशाख्यामुपवासेषु तथोत्सवमहालये
यामुळे पितरांसाठी केलेलं श्राद्ध हजार वर्षांचं फल देतं—हे एक गुप्त ज्ञान आहे. वैशाख महिन्यात उपवास करताना आणि महालयाच्या उत्सवात हे विशेष महत्त्वाचं आहे.
तीर्थायतनगोष्ठेषु द्वीपोद्यानगृहेषु च। विविक्तेषूपलिप्तेषु श्राद्धं देयं विजानता
तीर्थक्षेत्र, देवळं, गोशाळा, बेटं, बागा, घरं आणि स्वच्छ, एकांत जागी जाणकाराने श्राद्ध करावं.
विप्रान्पूर्वेपरेचाह्नि विनीतात्मानि मंत्रयेत्। शीलवृत्तगुणोपेतान्वयोरूपसमन्वितान्
पूर्व किंवा पुढच्या दिवशी, विनम्र, चांगल्या वर्तनाचे, सद्गुणी, आणि उत्तम वंश व रूप असलेले ब्राह्मण आमंत्रित करावेत.
द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा। भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रकुर्वीत विस्तरम्
दैवकर्मासाठी दोन, पितृकर्मासाठी तीन, किंवा दोन्हीकडे प्रत्येकी एक ब्राह्मण जेवू द्यावा. अगदी श्रीमंत असला तरी अति विस्तार करू नये.
विश्वेदेवान्यवैः पुष्पैरभ्यर्च्यासनपूर्वकं। पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्यं दर्भपवित्रके
विश्वेदेवांची ताज्या फुलांनी आणि आसन देऊन पूजा करावी. मग दोन पात्रं भरून ती पवित्र कुशांवर ठेवावीत.
शन्नोदेवीत्यपः कुर्याद्यवोसीति यवानपि। गंधपुष्पैस्तु संपूज्य विश्वान्देवान्प्रतिन्यसेत्
‘शन्नो देवी’ म्हणत पाणी, किंवा ‘यवोऽसि’ म्हणत जव घालावेत. मग गंध आणि फुलांनी पूजा करून ती विश्वेदेवांना अर्पण करावीत.
विश्वेदेवास इत्याभ्यामावाह्य विकिरेद्यवान्। यवोसि धान्यराजस्त्वं वारुणो मधुमिश्रितः
‘विश्वेदेवास’ या मंत्रांनी विश्वेदेवांना आवाहन करून, ‘यवोऽसि’ म्हणत जव विखरावेत—‘तू धान्यांचा राजा आहेस, वरुणाचा, मध मिसळलेला’ असं म्हणावं.
अभ्यर्च्य गंधाद्युत्सृज्य पितृयज्ञं समारभेत्। दर्भासनादि कृत्वादौ त्रीणि पात्राणि चार्चयेत्
गंधादीने पूजा करून, अर्पण केल्यावर, पितृयज्ञ सुरू करावा. प्रथम कुशांचे आसन करून तीन पात्रांची पूजा करावी.
सपवित्राणि कृत्वादौ शन्नोदेवीत्यपः क्षिपेत्। तिलोसीति तिलान्कुर्याद्गन्धपुष्पादिकं पुनः
सर्व पात्रं कुशांनी शुद्ध करून, ‘शन्नो देवी’ म्हणत पाणी ओतावं. ‘तिलोऽसि’ म्हणत तिळ ठेवावेत, आणि पुन्हा गंध-फुलं अर्पण करावीत.
पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं पुनः। राजतं वा प्रकुर्वीत तथा सागरसंभवम्
पात्र लाकडाचं, पानाचं, चांदीचं किंवा समुद्रातून मिळालेलं असू शकतं.
सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते। रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव च
सोने, चांदी किंवा तांब्याचं पात्र पितरांसाठी उत्तम मानलं जातं. चांदीचं वर्णन, दर्शन किंवा दान केलं तरी ते प्रशंसनीय आहे.
राजतैर्भाजनैरेषां पितॄणां रजतान्वितैः। वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायोपकल्पते
चांदीच्या किंवा चांदीने सुशोभित पात्रात श्रद्धेने पाणी पितरांना दिलं, तर त्याचं पुण्य कधीही संपत नाही.
अद्यापि पितृपात्रेषु पितॄणां राजतान्वितम्। शिवनेत्रोद्भवं यस्मादुत्तमं पितृवल्लभम्
आजही पितरांसाठीच्या पात्रांमध्ये चांदीने सुशोभित पात्र श्रेष्ठ मानलं जातं, कारण ते शिवाच्या नेत्रातून उत्पन्न झालं असं सांगितलं जातं.
एवं पात्राणि संकल्प्य यथालाभं विमत्सरः। या दिव्येति पितुर्नाम गोत्रे दर्भान्करे न्यसेत्
आपल्या सामर्थ्यानुसार, द्वेष न ठेवता पात्र निवडावं. ‘या दिव्येति’ म्हणत, पितरांचं नाव आणि गोत्र उच्चारून, कुश हातात घ्यावेत.
पितॄनावाहयिष्यामि तथेत्युक्तः स तैः पुनः। उशंतस्त्वा तथायन्तु ऋग्म्यामावाहयेत्पितॄन्
‘मी पितरांना आवाहन करतो’ असं सांगून, त्यांची संमती मिळाल्यावर, ‘उशंतस्त्वा तथा यंतु’ या ऋग्वेद मंत्राने पितरांना बोलवावं.
या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृज्य दद्याद्गंधादिकं ततः। वस्त्रोत्तरं दर्भपूर्वं दत्वा संश्रयमादितः
‘या दिव्येति’ म्हणत अर्घ्य अर्पण करावं, मग गंध वगैरे द्यावं. कुशांसह वस्त्र अर्पण करून, प्रथम आश्रय द्यावा.
पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत्। पितृभ्यः स्थानमसीति निधाय परिवेषयेत्
पितरांच्या पात्रात नैवेद्य ठेवून, तो उत्तर दिशेला ठेवावा. पितरांसाठी आसन ठेवल्यावर, नैवेद्य वाढावा.
तत्रापि पूर्वतः कुर्यादग्निकार्यं विमत्सरः। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामाहृत्य परिवेषयेत्१५० 1.9.
तिथेही, जसं आधी केलं तसं, द्वेष न ठेवता अग्नीचं कार्य करावं आणि दोन्ही हातांनी अन्न आणून ते समर्पित करावं.
उशन्तस्त्वेति तं दर्भं पाणिभक्तं विशेषतः। गुणान्वितैश्च शाकाद्यैर्नानाभक्ष्यैस्तथैव च
'उशंतस्त्व' म्हणताना, त्या विशेष दर्भाचं अर्पण हाताने करावं आणि उत्तम अशा वेगवेगळ्या भाज्या व इतर पदार्थांसह ते द्यावं.
अन्नं च सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितं। मासं प्रीणाति वै सर्वान्पितॄनित्याह पद्मजः
दही, दूध, गायीचं तूप आणि साखर मिसळलेलं तांदूळ हे सर्व पितरांना एक महिना आनंद देतं, असं पद्मज म्हणतो.
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु। औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पंच वै
मासळीचं मांस दिलं तर दोन महिने तृप्ती टिकते; हरणाचं मांस दिलं तर तीन महिने; मेंढीचं मांस दिलं तर चार महिने; आणि पक्ष्याचं मांस दिलं तर पाच महिने तृप्ती राहते.
वाराहस्य तु मांसेन षण्मासं तृप्तिरुत्तमा। सप्तलोहस्य मांसेन तथाष्टावाजकेन तु
वराहाचं मांस दिलं तर सहा महिने उत्तम तृप्ती मिळते; सात खुर असलेल्या प्राण्याचं मांस दिलं तर सात महिने, आणि बकऱ्याचं मांस दिलं तर आठ महिने तृप्ती टिकते.
पृषतस्य तु मांसेन तृप्तिर्मासान्नवैव तु। दशमासांश्च तृप्यंते वराहमहिषामिषैः
चितळाच्या मांसाने नव महिने तृप्ती राहते; वराह आणि म्हशीचं मांस दिलं तर दहा महिने तृप्ती टिकते.
शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु। संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा
सशाचं आणि कासवाचं मांस दिलं तर अकरा महिने तृप्ती राहते; गायीचं दूध किंवा दूधात शिजवलेला तांदूळ दिला तर संपूर्ण वर्षभर तृप्ती मिळते.
सौकरेण तु तृप्यंते मासान्पंचदशैव तु। वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
डुकराचं मांस दिलं तर पंधरा महिने तृप्ती राहते; गेंड्याचं मांस दिलं तर बारा वर्षं तृप्ती टिकते.
कालशाकेन चानंत्यं खड्गमांसेन चैव हि। यत्किंचिन्मधुना मिश्रं गोक्षीरं दधिपायसम्
काळ्या मेथीच्या भाजीने आणि खड्गमासाने तृप्ती अखंड राहते; मधात मिसळलेलं गायीचं दूध, दही किंवा दूधात शिजवलेला तांदूळ हेही तसंच आहे.
दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः। स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्यं पुराणान्यखिलानि च
पूर्वज, जे देवतास्वरूप आहेत, असं म्हणतात की असं दिलेलं दान कधीच संपत नाही; पितृकर्म, वेदपठण आणि सर्व पुराणांचं पठण करावं.