शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निस्संगाः स्थिर सौहृदाः। शांतात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः
ते पटकन तृप्त होतात, राग धरत नाहीत, आसक्ती नसते, मैत्रीत स्थिर असतात, मन शांत असते, स्वच्छतेला महत्त्व देतात आणि नेहमी गोड बोलतात.
भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पर्वदेवताः। हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः
पितर भक्तांवर प्रेम करणारे आणि सुख देणारे असतात, ते सणाच्या देवतांसारखे आहेत; हविष्य अर्पण करणाऱ्यांमध्ये श्राद्धाचा देव सूर्य मानला जातो.
एतद्धि सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्त्तनम्। पुण्यं पवित्रमारोग्यं कीर्त्तनीयं नृभिः सदा
हे सर्व पितृवंशाचे वर्णन सांगितले गेले; हे पुण्यदायक, पवित्र, आरोग्यदायक असून, माणसांनी नेहमी म्हणावे असे आहे.
भीष्म उवाच। श्रुत्वैतदखिलं भूयः पराभक्तिरुपस्थिता। श्राद्धकालं विधिं चैव श्राद्धमेव तथैव च
भीष्म म्हणाले: हे सर्व ऐकून माझी भक्ती आणखी वाढली आहे; मला श्राद्धाचा काळ, विधी आणि श्राद्ध याबद्दल सांग.
श्राद्धेषु भोजनीया ये श्राद्धवर्ज्या द्विजातयः। कस्मिन्वासरभागे तु पितृभ्यः श्राद्धमारभेत्
श्राद्धात कोणत्या द्विजांना जेवू घालावे आणि कोणते टाळावेत? पितरांसाठी श्राद्ध कोणत्या वेळी सुरू करावे?
अन्नं दत्तं कथं याति श्राद्धे वै ब्रह्मवित्तम। विधिना केन कर्त्तव्यं कथं प्रीणाति तान्पितॄन्
श्राद्धात दिलेले अन्न पितरांपर्यंत कसे पोहोचते, हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठा, कोणत्या विधीने करावे आणि ते पितरांना कसे तृप्त करते?
पुलस्त्य उवाच। कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च। पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्
पुलस्त्य म्हणाले: रोज अन्न, पाणी किंवा दूध, कंदमुळे आणि फळे याने श्राद्ध करून पितरांना तृप्त करावे.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते। नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्
श्राद्ध तीन प्रकारचे असते: नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य; त्यातले नित्य श्राद्ध, जे अर्घ्य व आवाहनाशिवाय असते, ते मी सांगतो.
अदैवतं विजानीयात्पार्वणं पर्व सुस्मृतम्। पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु यत्नान्महीपते
देवतांशी संबंध नसलेलं पर्व 'अदैवत' म्हणतात, आणि पर्व नेहमी लक्षात ठेवावं. पर्व तीन प्रकारचं असतं, ते मी सांगतो, राजन, लक्ष देऊन ऐक.
पार्वणेय नियोज्यास्तु तान्शृणुष्व नराधिप। पंचाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसौपर्णः षडंगवित्
पर्वाच्या विधीसाठी कोणाला नेमावं ते मी सांगतो, राजाधिराज, ऐका—पंचाग्नि करणारा, स्नातक, तीन सौपर्ण मंत्र म्हणणारा, आणि वेदाची सहा अंगं जाणणारा.
श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः। सर्वज्ञो वेदवान्मंत्री ज्ञानवंशकुलान्वितः
श्रौत ब्राह्मण, त्याचा मुलगा, विधीचे शब्द जाणणारा, सर्वज्ञ, वेदपाठी, मंत्र सांगणारा आणि ज्ञानपरंपरेत जन्मलेला.
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुः श्रुतेष्वन्येषु संस्थितः। पुराणवेत्ता ब्रह्मज्ञः स्वाध्यायी जपतत्परः
तीन नाचिकेत यज्ञ केलेला, तीन मधु यज्ञ केलेला, इतर शास्त्रविधींमध्ये स्थिर असलेला, पुराण जाणणारा, ब्रह्मज्ञान असलेला, स्वाध्याय करणारा आणि जपात मन लावणारा.
ब्रह्मभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तोथ वैष्णवः। ब्राह्मणो योगनिष्ठात्मा विजितात्मा सुशीलवान्
ब्रह्मभक्त, पितरांची सेवा करणारा, सूर्यभक्त किंवा वैष्णव, योगात स्थिर असलेला, मन जिंकलेला आणि चांगल्या स्वभावाचा ब्राह्मण.
एते तोष्याः प्रयत्नेन वर्जनीयानिमान्शृणु। पतितस्तत्सुतः क्लीबः पिशुनो व्यंगरोगितः
हे सर्व आदराने मान द्यावेत; आता टाळायचे कोण ते ऐका—धर्मभ्रष्ट, त्याचा मुलगा, नपुंसक, दुसऱ्याची निंदा करणारा, आणि उघड्या आजाराचा.
सर्वे ते श्राद्धकाले तु त्याज्या वै धर्मदर्शिभिः। पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा विनीतांश्च निमंत्रयेत्
धर्म जाणणाऱ्यांनी श्राद्धाच्या वेळी हे सर्व टाळावेत; पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या दिवशी नम्र लोकांना बोलवावं.
निमंत्रितांश्च पितर उपतिष्ठंति तान्द्विजान्। वायुभूतानि गच्छंति तथासीनानुपासते
जेव्हा ब्राह्मणांना निमंत्रण दिलं जातं, तेव्हा पितर येतात; वायूप्रमाणे झालेले पितरही येतात आणि बसलेल्या ब्राह्मणांची सेवा करतात.
दक्षिणं जानुचालभ्य वामं पात्यनिमंत्रयेत्। अक्रोधनैः शौचपरैः सुस्नातैर्ब्रह्मवादिभिः
उजव्या गुडघ्याला हात लावून, डाव्या हाताने निमंत्रण द्यावं; राग नसलेले, शुद्धतेला महत्त्व देणारे, नीट स्नान केलेले आणि वेद बोलणारे असावेत.
भवितव्यं भवद्भिस्तु मया च श्राद्धकर्मणि। पितृयज्ञं विनिर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योग्निमान्
श्राद्धकर्मात तुम्ही आणि मी असंच करावं; पितृयज्ञ पूर्ण करून, तर्पण नावाचं कार्य योग्य अग्नीने करावं.
पिंडान्वाहार्यकं कुर्याच्छ्राद्धमिंदुक्षये तथा। गोमयेनानुलिप्ते तु दक्षिणाप्लवनस्थले
चंद्र क्षयाच्या वेळी, दक्षिणेकडील स्नानाच्या जागी, गोमयाने लिपलेल्या जागी, पिंड आणि वाहार्यक श्राद्ध करावं.
श्राद्धं समारभेद्भक्त्या गोष्ठे वा जलसन्निधौ। अग्निमान्निर्वपेत्पित्र्यं चरुं वा सक्तुमुष्टिभिः
भक्तीने, गोठ्यात किंवा पाण्याजवळ श्राद्ध सुरू करावं; अग्नीने पितरांसाठी चरू अर्पण करावा किंवा सत्तूच्या मूठीने द्यावं.
पितृभ्यो निर्वपामीति सर्वं दक्षिणतो न्यसेत्। अभिघार्य ततः कुर्यान्निर्वापत्रयमग्रतः
'पितरांसाठी अर्पण करतो' असं म्हणत सर्व वस्तू दक्षिणेला ठेवाव्यात; हात धुऊन मग पुढे तीन अर्पण करावेत.
ते वितस्त्यायताः कार्याश्चतुरङ्गुलविस्तृताः। दर्वीत्रयं च कुर्वीत खादिरं रजतान्वितम्
ते एक विटी एवढं लांब आणि चार बोटं रुंद असावं; खदिराच्या लाकडाच्या तीन समिधा, चांदीने मढवलेल्या, तयार कराव्यात.
रत्निमात्रं परिश्लक्ष्णं हस्ताकाराग्रमुत्तमम्। उदपात्राणि कांस्यस्य मेक्षणं च समित्कुशम्
प्रत्येक समिधा रत्नाएवढी, गुळगुळीत आणि टोक हातासारखं असावं; कांस्याची पाण्याची भांडी, गाळणी, समिधा आणि कुशा घ्यावीत.
तिलपात्राणि सद्वासो गंधधूपानुलेपनम्। आहरेदपसव्यं च सर्वं दक्षिणतः शनैः
तीळाच्या पत्रांची ताटं, स्वच्छ वस्त्र, सुगंधी धूप आणि उटणं आणावं; सर्व वस्तू हळूहळू दक्षिणेला ठेवाव्यात.
एवमासाद्य तत्सर्वं भवनस्योत्तरेंतरे। गोमयेनानुलिप्तायां गोमूत्रेण च मंडलम्
सर्व वस्तू घराच्या उत्तरेकडील भागात, गोमयाने लिपलेल्या जागी मांडाव्यात आणि गोमूत्राने मंडळ आखावं.
साक्षताभिः सपुष्पाभिरद्भिः सव्यापसव्यवत्। विप्राणां क्षालयेत्पादावभिवंद्य पुनःपुनः
शुद्ध पाण्यात फुलं टाकून, उजव्या आणि डाव्या हाताने ब्राह्मणांचे पाय धुवावेत आणि पुन्हा पुन्हा वाकून नमस्कार करावा.
आसनेषूपविष्टेषु दर्भवत्सु विधानतः। उपस्पृष्टोदकान्विप्रानुपवेश्यानुमंत्रयेत्
योग्य रीतीने कुशांची आसने मांडून, ब्राह्मणांनी पाणी शिंपडून शुद्ध झाल्यावर, त्यांना बसवावे आणि योग्य मंत्र म्हणावे.
द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकं चोभयत्र वा। भोजयेदीश्वरोपीह न कुर्याद्विस्तरं बुधः
देवतांसाठी दोन, पितरांसाठी तीन, किंवा दोन्हीकडे प्रत्येकी एक, किंवा योग्यतेनुसार, ब्राह्मणांना जेवायला घालावे; पण अति विस्तार करू नये.
दैवपूर्वं निवेद्याथ विप्रानर्घादिना बुधैः। अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो विप्रैर्विप्रो यथाविधि
सर्वप्रथम देवांसाठी नैवेद्य दाखवावा; नंतर ब्राह्मणांना अर्घ्य वगैरे सन्मान द्यावा; त्यांची परवानगी घेऊन, यथाविधी अग्नीत विधी करावा.
स्वगृह्योक्तेन विधिना काले कृत्वा समंततः। अग्नीषोममयाभ्यां तु कुर्यादाप्यायनं बुधः
आपल्या घरच्या पद्धतीने, योग्य वेळी आणि ठिकाणी, ज्ञानी माणसाने अग्नी व सोम या दोन अग्न्यांमध्ये आप्यायन विधी करावा.