शतायुधेन विप्रेंद्र निहतो ब्राह्मणो वने । ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः त्रिस्पृशा समुपोषणात्
शतायुधाने वनात मारलेला ब्राह्मण, हे विप्रश्रेष्ठ, त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने ब्रह्महत्या या पापातून मुक्त झाला.
जीवोपदेशाच्छक्रस्य हत्या नमुचिसंभवा । विनष्टा मुनिमुख्येन्द्र त्रिस्पृशा समुपोषणात्
शक्राच्या उपदेशाने, नमुचिसंबंधी हत्या, हे मुनीश्रेष्ठ, त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने नाहीशी झाली.
ब्रह्महत्यादि पापानि त्रिस्पृशासमुपोषणात् । विलयं यांति विप्रेंद्र पापेष्वन्येषु का कथा
त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने ब्रह्महत्यासारखी पापे नाहीशी होतात, हे विप्रश्रेष्ठ; मग इतर पापांची काय कथा!
न प्रयागे न काश्यां तु गोमत्यां कृष्णसंनिधौ । मोक्षो भवति विप्रेंद्र त्रिस्पृशा यदि नो कृता
प्रयाग, काशी किंवा गोमतीवर कृष्णाच्या सान्निध्यातदेखील, जर त्रिस्पृशा पाळली नाही, तर मुक्ती मिळत नाही, हे विप्रश्रेष्ठ.
मरणाच्च प्रयागे तु गोमत्यां कृष्णसन्निधौ । स्नानमात्रेण गोमत्यां मुक्तिर्भवति शाश्वती
प्रयागात किंवा गोमतीवर कृष्णाच्या सान्निध्यात मृत्यू आला, किंवा फक्त गोमतीत स्नान केले, तरीही शाश्वत मुक्ती मिळते.
गृहेपि जायते मुक्तिस्त्रिस्पृशा समुपोषणात् । विषये वर्त्तमानस्य कामभोगान्वितस्य च
आपल्या घरीसुद्धा, विषयभोगात आणि कामात गुंतलेल्याने त्रिस्पृशा पूर्णपणे पाळली, तरी मुक्ती मिळते.
निवृत्तविषयस्यापि मुक्तिः सांख्येन दुर्ल्लभा । तस्मात्कुरुष्व विप्रेंद्र त्रिस्पृशां मोक्षदायिनीम्
ज्याने विषयांपासून मन काढले, त्यालाही सांख्याने मुक्ती मिळणे कठीण आहे. म्हणून, हे विप्रश्रेष्ठ, मुक्ती देणारी त्रिस्पृशा कर.
नारद उवाच- कीदृशं तत्सुरश्रेष्ठ त्रिस्पृशाख्यं महाव्रतम् । मुक्तिदं यद् द्विजातीनां त्वया प्रोक्तं ममाधुना
नारद म्हणाले— हे सुरश्रेष्ठ, हे त्रिस्पृशा नावाचं महाव्रत कसं असतं? जे तू मला द्विजांना मुक्ती देणारं सांगितलंस, ते काय आहे?
महादेव उवाच- जाह्नव्यै सा पुरा विप्र त्रिस्पृशा माधवेन तु । प्राची सरस्वती तीरे कथिता त्वनुकंपया
महादेव म्हणाले — हे ब्राह्मण, पूर्वी तुझ्यावर दया करून माधवाने जाह्नवीला पूर्वेकडील सरस्वतीच्या काठी त्रिस्पृशा या पवित्र स्नानाबद्दल सांगितले.
जाह्नव्युवाच- कलिकल्मष कोट्यौघैर्ब्रह्महत्यादिकैर्युताः । कलिकाले हृषीकेश स्नानं कुर्वंति मज्जले
जाह्नवी म्हणाली — हे हृषीकेश, कलियुगात माझ्या पाण्यात स्नान करणाऱ्यांवर ब्रह्महत्येसारख्या असंख्य पापांचा भार येतो.
तेषां पापशतैर्दोषैर्देहो मे कलुषी कृतः । कथं यास्यति मे देव पातकं गरुडध्वज
त्या लोकांच्या शेकडो पापांमुळे माझे शरीर मलिन झाले आहे; गरुडध्वजधारी प्रभो, माझे हे पाप कसे नाहीसे होईल?
प्राचीमाधव उवाच-। कथयामि न संदेहो मा पुत्रि रोदनंकुरु । श्यामोवटस्तु मे स्थानं प्राचीदेवी ममाग्रतः
पूर्वमाधव म्हणाले — मी तुला सांगतो, शंका करू नकोस, मुली, रडू नकोस. श्यामवट हे माझे स्थान आहे आणि पूर्वदेवी माझ्यासमोर उभी आहे.
वहते ब्रह्मतनया दृष्ट्वाग्रे च सुरेश्वरीम् । स्नानं कुरुष्व नित्यं त्वं त्वत्र पूता भविष्यसि
तेथे ब्रह्माची कन्या वाहते आणि समोर देवांची राणी दिसते; तू रोज तिथे स्नान कर, म्हणजे तू पवित्र होशील.
यत्र ब्रह्मसुता प्राची तत्राहं नात्र संशयः । तीर्थकोटिशतैर्युक्तः सुरैः सह वसाम्यहम्
जिथे पूर्वेकडील ब्रह्मकन्या आहे, तिथे मी आहे — यात शंका नाही; मी तिथे देवांसह कोटी-कोटी तीर्थांसह वास करतो.
पवित्रं मत्प्रियं स्थानं हत्याकोटिविनाशनम् । संतुष्टेन मया दत्तं यस्मात्प्राणाधिकासि मे
ते स्थान मला प्रिय, पवित्र आहे आणि कोटी-कोटी घोर पापांचा नाश करणारे आहे; तू मला प्राणाहूनही प्रिय आहेस म्हणून मी ते तुझे केले.
तीर्थकोटिसहस्राणि नित्यं तिष्ठंति जाह्नवि । प्राचीसरस्वती तोये सर्वदैव ममाज्ञया
हे जाह्नवी, पूर्वेकडील सरस्वतीच्या पाण्यात माझ्या आज्ञेने कोटी-कोटी तीर्थे नेहमीच वास करतात.
ब्रह्मवधात्सुरापानात्गोधवाद्वृषलीवधात् । ब्रह्मस्वहरणादेव मातापित्रोस्त्वपूजनात्
ब्रह्महत्येपासून, मद्यपानापासून, गायीचा वध, चांडाळाचा वध, ब्राह्मणाचे धन चोरणे आणि आई-वडिलांचा अपमान —
चक्रियानाद्गुरुद्रोहादभक्ष्यस्य च भक्षणात् । सर्वपापस्य करणात्प्राची ब्रह्मसुता सुते
धार्मिक कर्मे सोडणे, गुरूचा विश्वासघात, निषिद्ध अन्न खाणे आणि सर्व प्रकारची पापे, हे ब्रह्मकन्ये —
व्यपोहयति पापानि सकृत्स्नानेन मेऽग्रतः । कुरु स्नानं सरिच्छ्रेष्ठे विपापा त्वं भविष्यसि
पूर्वेकडील ब्रह्मकन्या माझ्यासमोर एकदाच स्नान केल्याने ती सर्व पापे दूर करते; हे नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, स्नान कर, आणि तू निष्पाप होशील.
जाह्नव्युवाच- नाहं शक्नोमि देवेश आगंतुं नित्यमेव हि । कथं नश्यंति पापानि कथयस्वेह माधव
जाह्नवी म्हणाली — हे देवाधिदेव, मी नेहमी येथे येऊ शकत नाही; हे माधव, येथे पापे कशी नष्ट होतात ते मला सांग.
प्राचीमाधव उवाच- न शक्नोषि यदागंतुं नित्यमेव हि जाह्नवि । तदान्यत्संप्रवक्ष्यामि यस्मान्मत्पादसंभवा
पूर्वमाधव म्हणाले — हे जाह्नवी, तू जर नेहमी येथे येऊ शकत नसशील, तर मी तुला दुसरा उपाय सांगतो, कारण तू माझ्या पायातून उत्पन्न झाली आहेस.
सरस्वत्यधिका या च तीर्थकोटिशताधिका । मखकोट्यधिका वापि व्रतदानाधिका च या
जी सरस्वतीपेक्षा श्रेष्ठ आहे, जी कोटी-कोटी तीर्थांपेक्षा जास्त आहे, जी कोटी-कोटी यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि व्रत-दानांपेक्षा मोठी आहे —
जपहोमाधिका या च चतुर्वर्गफलप्रदा । सांख्ययोगाधिका या च त्रिस्पृशा क्रियतां शुभा
जी जप-होमांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, चार पुरुषार्थांचे फळ देणारी आहे, आणि सांख्य-योगांपेक्षा जास्त आहे — ती शुभ त्रिस्पृशा करावी.
यस्मिन्मासे समायाति सिता च यदि वासिता । कर्तव्या सा सरिच्छ्रेष्ठे कृते पापात्प्रमुच्यते
ज्या महिन्यात शुक्ल पक्ष येतो, आणि तो असेल, तर ती त्रिस्पृशा या श्रेष्ठ नदीत करावी; असे केल्याने पापातून मुक्ती मिळते.
जाह्नव्युवाच-। कीदृशी त्रिस्पृशा देव ममाख्याहि सुमाधव । ईदृशो महिमा यस्यास्त्वया प्रोक्तो ममाधुना
जाह्नवी म्हणाली — हे सुमाधव, त्रिस्पृशा कशी असते? मला सांग, कारण तू तिच्या मोठ्या महिम्याचे वर्णन केलेस.
दशम्येकादशीभद्रा दिनैकस्मिन्यदा भवेत् । त्रिस्पृशा सा भवेद्देव वान्यथा वद मे प्रभो
एका दिवशी जर दशमी आणि एकादशी एकत्र येतील, तीच त्रिस्पृशा म्हणतात, हे प्रभो; किंवा दुसरे काही असेल तर तेही मला सांग.
कृष्ण उवाच-। आसुरी त्रिस्पृशा देवी या त्वया परिकीर्तिता । वर्जनीया प्रयत्नेन वृत्तिहीनो यथा पतिः
कृष्ण म्हणाले — असुरी स्वभावाची त्रिस्पृशा देवी, जी तू सांगितलीस, ती अगदी काळजीपूर्वक टाळावी, जशी व्रतभ्रष्ट पती टाळावा.
असुराणां तु सा प्रोक्ता आयुर्बलविनाशिनी । वर्जनीया प्रयत्नेन यथा नारी रजस्वला
ती असुरांमध्ये आयुष्य आणि बळ नष्ट करणारी म्हणून ओळखली जाते; तीही तितक्याच काळजीने टाळावी, जशी स्त्री रजस्वला असताना टाळावी.
स्वजातिं च परित्यज्य या गताधमजातिषु । सैव त्याज्यं विशेषेण दशमीयुक्तं हि मद्दिनम्
जो आपली जात सोडून नीच जातीत जातो, असा मनुष्य विशेषतः माझ्या दिवशी, म्हणजे दहाव्या तिथीला, टाळावा.
यथा रजस्वलासंगाद्दूष्यंते ज्ञानवर्जिताः । तथैव दशमीयुक्तं मद्दिनं दूषितं नृणाम्
जशी रजस्वला स्त्रीच्या संगामुळे अज्ञान येते, तसंच दहावी तिथी असलेला माझा दिवसही लोकांसाठी अशुद्ध होतो.