दत्तं स्वधां पुरोधाय पितॄन्प्रीणाति सर्वदा। आग्नीध्रसोमपाभ्यां तु कार्यमाप्यायनं बुधैः
स्वधा पुरोहिताला अर्पण केल्याने पितर नेहमी तृप्त होतात; पण ज्ञानी लोकांनी अग्नीध्र आणि सोमपा यांच्यासाठी विशेष पूर्ती विधी करावा.
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ वाथ जलेपि वा। अजाकर्णेश्वकर्णे वा गोष्ठे वाथ शिवांतिके
जर अग्नी नसेल, तर ब्राह्मणाने आपल्या हातात, पाण्यात, शेळीच्या किंवा गायीच्या कानाच्या मुळाशी, गोठ्यात किंवा शमीच्या झाडाजवळ अर्पण करावे.
पितॄणाममलं स्थानं दक्षिणादिक्प्रशस्यते। प्राचीनावीतमुदकं तिलसंत्यागमेव च
पितरांसाठी शुद्ध जागा म्हणून दक्षिण दिशा विशेष मानली जाते; पाणी पश्चिमेकडे तोंड करून अर्पण करावे आणि तीळ वापरावेत.
खड्गिगनामामिषं चैवमन्नं श्यामाकशालयः। यवनीवारमुद्गेक्षु शुक्लपुष्प फलानि च
कडवेल, मांस, तांदूळ, राळ, जोंधळा, ओवा, गहू, ऊस, पांढरी फुले आणि फळे—
वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा। दर्भा माषष्षष्टिकान्नं गोक्षीरं मधुसर्पिषी
—ही सर्व पितरांना नेहमी प्रिय आणि योग्य आहेत: दुर्वा, माष, षष्टिक तांदूळ, गायीचे दूध, मध आणि तूप.
शस्त्राणि च प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि च। मसूर शण निष्पावा राजमाषाः कुलुत्थकाः
आता मी सांगतो, श्राद्धाला वर्ज्य असलेले पदार्थ: मसूर, भांग, निस्पाव, राजमाष आणि कुलथी.
पद्म बिल्वार्कादुत्तूर पारिभद्राटरूषकाः। न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा
कमळ, बेल, अर्क, धोतरा, पारिभद्र, अटरूषक—हे पितृकार्याला देऊ नयेत, तसेच शेळीचे दूधही देऊ नये.
कोद्रवोदारवरटकपित्थं मधुकातसी। एतान्यपि न देयानि पितॄभ्यः श्रियमिच्छता
कोद्रव, उदार, वरटक, कपित्थ, मधुक आणि अळशी—हेही जो संपत्तीची इच्छा करतो त्याने पितरांना अर्पण करू नयेत.
पितृन्प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयंति तं। यच्छंति पितरः पुष्टिं स्वांगारोग्यं प्रजाफलम्
जो भक्तीने पितरांना तृप्त करतो, त्याला पितरही तृप्त करतात; ते त्याला पोषण, आरोग्य आणि संतती देतात.
देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते। देवताभ्यः पितॄणां तु पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्
देवतांच्या कार्यापेक्षा पितरांचे कार्य श्रेष्ठ मानले जाते; देवतांपेक्षा आधी पितरांची तृप्ती करावी असे स्मरण आहे.
शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निस्संगाः स्थिर सौहृदाः। शांतात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः
ते पटकन तृप्त होतात, राग धरत नाहीत, आसक्ती नसते, मैत्रीत स्थिर असतात, मन शांत असते, स्वच्छतेला महत्त्व देतात आणि नेहमी गोड बोलतात.
भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पर्वदेवताः। हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः
पितर भक्तांवर प्रेम करणारे आणि सुख देणारे असतात, ते सणाच्या देवतांसारखे आहेत; हविष्य अर्पण करणाऱ्यांमध्ये श्राद्धाचा देव सूर्य मानला जातो.
एतद्धि सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्त्तनम्। पुण्यं पवित्रमारोग्यं कीर्त्तनीयं नृभिः सदा
हे सर्व पितृवंशाचे वर्णन सांगितले गेले; हे पुण्यदायक, पवित्र, आरोग्यदायक असून, माणसांनी नेहमी म्हणावे असे आहे.
भीष्म उवाच। श्रुत्वैतदखिलं भूयः पराभक्तिरुपस्थिता। श्राद्धकालं विधिं चैव श्राद्धमेव तथैव च
भीष्म म्हणाले: हे सर्व ऐकून माझी भक्ती आणखी वाढली आहे; मला श्राद्धाचा काळ, विधी आणि श्राद्ध याबद्दल सांग.
श्राद्धेषु भोजनीया ये श्राद्धवर्ज्या द्विजातयः। कस्मिन्वासरभागे तु पितृभ्यः श्राद्धमारभेत्
श्राद्धात कोणत्या द्विजांना जेवू घालावे आणि कोणते टाळावेत? पितरांसाठी श्राद्ध कोणत्या वेळी सुरू करावे?
अन्नं दत्तं कथं याति श्राद्धे वै ब्रह्मवित्तम। विधिना केन कर्त्तव्यं कथं प्रीणाति तान्पितॄन्
श्राद्धात दिलेले अन्न पितरांपर्यंत कसे पोहोचते, हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठा, कोणत्या विधीने करावे आणि ते पितरांना कसे तृप्त करते?
पुलस्त्य उवाच। कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च। पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्
पुलस्त्य म्हणाले: रोज अन्न, पाणी किंवा दूध, कंदमुळे आणि फळे याने श्राद्ध करून पितरांना तृप्त करावे.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते। नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्
श्राद्ध तीन प्रकारचे असते: नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य; त्यातले नित्य श्राद्ध, जे अर्घ्य व आवाहनाशिवाय असते, ते मी सांगतो.
अदैवतं विजानीयात्पार्वणं पर्व सुस्मृतम्। पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु यत्नान्महीपते
देवतांशी संबंध नसलेलं पर्व 'अदैवत' म्हणतात, आणि पर्व नेहमी लक्षात ठेवावं. पर्व तीन प्रकारचं असतं, ते मी सांगतो, राजन, लक्ष देऊन ऐक.
पार्वणेय नियोज्यास्तु तान्शृणुष्व नराधिप। पंचाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसौपर्णः षडंगवित्
पर्वाच्या विधीसाठी कोणाला नेमावं ते मी सांगतो, राजाधिराज, ऐका—पंचाग्नि करणारा, स्नातक, तीन सौपर्ण मंत्र म्हणणारा, आणि वेदाची सहा अंगं जाणणारा.
श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः। सर्वज्ञो वेदवान्मंत्री ज्ञानवंशकुलान्वितः
श्रौत ब्राह्मण, त्याचा मुलगा, विधीचे शब्द जाणणारा, सर्वज्ञ, वेदपाठी, मंत्र सांगणारा आणि ज्ञानपरंपरेत जन्मलेला.
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुः श्रुतेष्वन्येषु संस्थितः। पुराणवेत्ता ब्रह्मज्ञः स्वाध्यायी जपतत्परः
तीन नाचिकेत यज्ञ केलेला, तीन मधु यज्ञ केलेला, इतर शास्त्रविधींमध्ये स्थिर असलेला, पुराण जाणणारा, ब्रह्मज्ञान असलेला, स्वाध्याय करणारा आणि जपात मन लावणारा.
ब्रह्मभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तोथ वैष्णवः। ब्राह्मणो योगनिष्ठात्मा विजितात्मा सुशीलवान्
ब्रह्मभक्त, पितरांची सेवा करणारा, सूर्यभक्त किंवा वैष्णव, योगात स्थिर असलेला, मन जिंकलेला आणि चांगल्या स्वभावाचा ब्राह्मण.
एते तोष्याः प्रयत्नेन वर्जनीयानिमान्शृणु। पतितस्तत्सुतः क्लीबः पिशुनो व्यंगरोगितः
हे सर्व आदराने मान द्यावेत; आता टाळायचे कोण ते ऐका—धर्मभ्रष्ट, त्याचा मुलगा, नपुंसक, दुसऱ्याची निंदा करणारा, आणि उघड्या आजाराचा.
सर्वे ते श्राद्धकाले तु त्याज्या वै धर्मदर्शिभिः। पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा विनीतांश्च निमंत्रयेत्
धर्म जाणणाऱ्यांनी श्राद्धाच्या वेळी हे सर्व टाळावेत; पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या दिवशी नम्र लोकांना बोलवावं.
निमंत्रितांश्च पितर उपतिष्ठंति तान्द्विजान्। वायुभूतानि गच्छंति तथासीनानुपासते
जेव्हा ब्राह्मणांना निमंत्रण दिलं जातं, तेव्हा पितर येतात; वायूप्रमाणे झालेले पितरही येतात आणि बसलेल्या ब्राह्मणांची सेवा करतात.
दक्षिणं जानुचालभ्य वामं पात्यनिमंत्रयेत्। अक्रोधनैः शौचपरैः सुस्नातैर्ब्रह्मवादिभिः
उजव्या गुडघ्याला हात लावून, डाव्या हाताने निमंत्रण द्यावं; राग नसलेले, शुद्धतेला महत्त्व देणारे, नीट स्नान केलेले आणि वेद बोलणारे असावेत.
भवितव्यं भवद्भिस्तु मया च श्राद्धकर्मणि। पितृयज्ञं विनिर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योग्निमान्
श्राद्धकर्मात तुम्ही आणि मी असंच करावं; पितृयज्ञ पूर्ण करून, तर्पण नावाचं कार्य योग्य अग्नीने करावं.
पिंडान्वाहार्यकं कुर्याच्छ्राद्धमिंदुक्षये तथा। गोमयेनानुलिप्ते तु दक्षिणाप्लवनस्थले
चंद्र क्षयाच्या वेळी, दक्षिणेकडील स्नानाच्या जागी, गोमयाने लिपलेल्या जागी, पिंड आणि वाहार्यक श्राद्ध करावं.
श्राद्धं समारभेद्भक्त्या गोष्ठे वा जलसन्निधौ। अग्निमान्निर्वपेत्पित्र्यं चरुं वा सक्तुमुष्टिभिः
भक्तीने, गोठ्यात किंवा पाण्याजवळ श्राद्ध सुरू करावं; अग्नीने पितरांसाठी चरू अर्पण करावा किंवा सत्तूच्या मूठीने द्यावं.