पुलहाग्रजदायादा वैश्यास्तान्भावयंति ह। यत्र श्राद्धकृतः सर्वे पश्यंति युगपद्गताः
पुलहाच्या मोठ्या भावाच्या वंशज, जे वैश्य आहेत, ते त्यांची पूजा करतात; तिथे सर्व श्राद्ध करणारे एकत्र गेलेल्या पूर्वजांना पाहतात.
मातृभ्रातृपितृस्वसॄः सखिसंबंधिबांधवान्। अपिजन्मायुतैर्दृष्टाननुभूतान्सहस्रशः५० 1.9.
आई, भाऊ, वडील, बहिणी, मित्र, नातेवाईक आणि बांधव—हे सर्व जन्मोन्मुख हजारो वेळा पाहिलेले आणि अनुभवल्यागत असतात.
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता। सा पत्नी नहुषस्यासीद्ययातेर्जननी तथा
त्यांच्यात विरजा नावाची मानसकन्या प्रसिद्ध आहे; ती नहुषाची पत्नी आणि ययातीची आई होती.
एषाष्टकाभवत्पश्चाद्ब्रह्मलोकगता सती। त्रय एते गणाः प्रोक्ताश्चतुर्थं तु वदाम्यहम्
नंतर ती अष्टका झाली आणि ब्रह्मलोकात गेली; हे तीन गण सांगितले, आता मी चौथा सांगतो.
लोकाः सुमनसो नाम ब्रह्मलोकोपरिस्थिताः। सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठंति शाश्वतं
सुमनस नावाचे लोक ब्रह्मलोकाच्या वर आहेत; तिथे सोमपा नावाचे शाश्वत पितर राहतात.
धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः। उत्पन्नाः प्रलयांते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः
हे सर्व धर्मस्वरूप धारण करणारे आणि ब्रह्माच्या पलीकडे मानले जातात; प्रलयानंतर जन्म घेऊन योगी ब्रह्मपद प्राप्त करतात.
कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वे मानसे सांप्रतं स्थिताः। नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित्
सृष्टी वगैरे करून हे सर्व मानस रूपात आता आहेत; त्यांच्यात नर्मदा नावाची कन्या जलवाहिनी नदी आहे.
भूतानि पुनती या तु पश्चिमोदधिगामिनी। तेभ्यः सर्वत्र मनुजाः प्रजासर्गे च निर्मितम्
ती सर्व प्राण्यांना पावन करणारी आणि पश्चिम समुद्राकडे वाहणारी आहे; त्यांच्यापासून सर्वत्र मानवांची निर्मिती झाली.
ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वंति धर्मभावेन सर्वदा। सर्वदा तेभ्य एवास्य प्रसादाद्योगसंततिः
हे जाणून लोक नेहमी धर्मभावाने श्राद्ध करतात; नेहमी त्यांच्याच कृपेने योगाची परंपरा निर्माण होते.
पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेवं विनिर्मितम्। सर्वेषां राजतं पात्रमथवा राजतान्वितम्
पितरांच्या आदिसृष्टीत असे श्राद्ध निश्चित केले गेले; सर्वांसाठी चांदीचे भांडे किंवा चांदीने सुशोभित भांडे सांगितले आहे.
दत्तं स्वधां पुरोधाय पितॄन्प्रीणाति सर्वदा। आग्नीध्रसोमपाभ्यां तु कार्यमाप्यायनं बुधैः
स्वधा पुरोहिताला अर्पण केल्याने पितर नेहमी तृप्त होतात; पण ज्ञानी लोकांनी अग्नीध्र आणि सोमपा यांच्यासाठी विशेष पूर्ती विधी करावा.
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ वाथ जलेपि वा। अजाकर्णेश्वकर्णे वा गोष्ठे वाथ शिवांतिके
जर अग्नी नसेल, तर ब्राह्मणाने आपल्या हातात, पाण्यात, शेळीच्या किंवा गायीच्या कानाच्या मुळाशी, गोठ्यात किंवा शमीच्या झाडाजवळ अर्पण करावे.
पितॄणाममलं स्थानं दक्षिणादिक्प्रशस्यते। प्राचीनावीतमुदकं तिलसंत्यागमेव च
पितरांसाठी शुद्ध जागा म्हणून दक्षिण दिशा विशेष मानली जाते; पाणी पश्चिमेकडे तोंड करून अर्पण करावे आणि तीळ वापरावेत.
खड्गिगनामामिषं चैवमन्नं श्यामाकशालयः। यवनीवारमुद्गेक्षु शुक्लपुष्प फलानि च
कडवेल, मांस, तांदूळ, राळ, जोंधळा, ओवा, गहू, ऊस, पांढरी फुले आणि फळे—
वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा। दर्भा माषष्षष्टिकान्नं गोक्षीरं मधुसर्पिषी
—ही सर्व पितरांना नेहमी प्रिय आणि योग्य आहेत: दुर्वा, माष, षष्टिक तांदूळ, गायीचे दूध, मध आणि तूप.
शस्त्राणि च प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि च। मसूर शण निष्पावा राजमाषाः कुलुत्थकाः
आता मी सांगतो, श्राद्धाला वर्ज्य असलेले पदार्थ: मसूर, भांग, निस्पाव, राजमाष आणि कुलथी.
पद्म बिल्वार्कादुत्तूर पारिभद्राटरूषकाः। न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा
कमळ, बेल, अर्क, धोतरा, पारिभद्र, अटरूषक—हे पितृकार्याला देऊ नयेत, तसेच शेळीचे दूधही देऊ नये.
कोद्रवोदारवरटकपित्थं मधुकातसी। एतान्यपि न देयानि पितॄभ्यः श्रियमिच्छता
कोद्रव, उदार, वरटक, कपित्थ, मधुक आणि अळशी—हेही जो संपत्तीची इच्छा करतो त्याने पितरांना अर्पण करू नयेत.
पितृन्प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयंति तं। यच्छंति पितरः पुष्टिं स्वांगारोग्यं प्रजाफलम्
जो भक्तीने पितरांना तृप्त करतो, त्याला पितरही तृप्त करतात; ते त्याला पोषण, आरोग्य आणि संतती देतात.
देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते। देवताभ्यः पितॄणां तु पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्
देवतांच्या कार्यापेक्षा पितरांचे कार्य श्रेष्ठ मानले जाते; देवतांपेक्षा आधी पितरांची तृप्ती करावी असे स्मरण आहे.
शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निस्संगाः स्थिर सौहृदाः। शांतात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः
ते पटकन तृप्त होतात, राग धरत नाहीत, आसक्ती नसते, मैत्रीत स्थिर असतात, मन शांत असते, स्वच्छतेला महत्त्व देतात आणि नेहमी गोड बोलतात.
भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पर्वदेवताः। हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः
पितर भक्तांवर प्रेम करणारे आणि सुख देणारे असतात, ते सणाच्या देवतांसारखे आहेत; हविष्य अर्पण करणाऱ्यांमध्ये श्राद्धाचा देव सूर्य मानला जातो.
एतद्धि सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्त्तनम्। पुण्यं पवित्रमारोग्यं कीर्त्तनीयं नृभिः सदा
हे सर्व पितृवंशाचे वर्णन सांगितले गेले; हे पुण्यदायक, पवित्र, आरोग्यदायक असून, माणसांनी नेहमी म्हणावे असे आहे.
भीष्म उवाच। श्रुत्वैतदखिलं भूयः पराभक्तिरुपस्थिता। श्राद्धकालं विधिं चैव श्राद्धमेव तथैव च
भीष्म म्हणाले: हे सर्व ऐकून माझी भक्ती आणखी वाढली आहे; मला श्राद्धाचा काळ, विधी आणि श्राद्ध याबद्दल सांग.
श्राद्धेषु भोजनीया ये श्राद्धवर्ज्या द्विजातयः। कस्मिन्वासरभागे तु पितृभ्यः श्राद्धमारभेत्
श्राद्धात कोणत्या द्विजांना जेवू घालावे आणि कोणते टाळावेत? पितरांसाठी श्राद्ध कोणत्या वेळी सुरू करावे?
अन्नं दत्तं कथं याति श्राद्धे वै ब्रह्मवित्तम। विधिना केन कर्त्तव्यं कथं प्रीणाति तान्पितॄन्
श्राद्धात दिलेले अन्न पितरांपर्यंत कसे पोहोचते, हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठा, कोणत्या विधीने करावे आणि ते पितरांना कसे तृप्त करते?
पुलस्त्य उवाच। कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च। पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्
पुलस्त्य म्हणाले: रोज अन्न, पाणी किंवा दूध, कंदमुळे आणि फळे याने श्राद्ध करून पितरांना तृप्त करावे.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते। नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्
श्राद्ध तीन प्रकारचे असते: नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य; त्यातले नित्य श्राद्ध, जे अर्घ्य व आवाहनाशिवाय असते, ते मी सांगतो.
अदैवतं विजानीयात्पार्वणं पर्व सुस्मृतम्। पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु यत्नान्महीपते
देवतांशी संबंध नसलेलं पर्व 'अदैवत' म्हणतात, आणि पर्व नेहमी लक्षात ठेवावं. पर्व तीन प्रकारचं असतं, ते मी सांगतो, राजन, लक्ष देऊन ऐक.
पार्वणेय नियोज्यास्तु तान्शृणुष्व नराधिप। पंचाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसौपर्णः षडंगवित्
पर्वाच्या विधीसाठी कोणाला नेमावं ते मी सांगतो, राजाधिराज, ऐका—पंचाग्नि करणारा, स्नातक, तीन सौपर्ण मंत्र म्हणणारा, आणि वेदाची सहा अंगं जाणणारा.