उवाच देवो भविता व्यासपुत्रो यदा शुकः। भवित्री तस्य भार्या त्वं योगाचार्यस्य सुव्रता
देव म्हणाले, 'जेव्हा व्यासपुत्र शुक जन्माला येईल, तेव्हा तू, सुसंस्कारी, त्या योगाचार्याची पत्नी होशील.'
भविष्यति च ते कन्या कृत्तीनामाथ योगिनी। पांचालपतये देया सात्वताय तु सा तदा
आणि तुझ्या कडून कृत्ती नावाची योगिनी कन्या जन्माला येईल, जिला त्या वेळी पाञ्चालांच्या अधिपती सात्मताला दिलं जाईल.
जननी ब्रह्मदत्तस्य योगसिद्धांतगा स्मृता। कृष्ण गौरश्च शंभुश्च भविष्यंति च ते सुताः
ब्रह्मदत्ताची आई योगसिद्धीला पोहोचलेली म्हणून ओळखली जाते; तिच्या कृष्ण, गौर आणि शंभू हे पुत्र होतील.
सर्वकामसमृद्धेषु विमानेष्वपि पावनाः। किं पुनः श्राद्धदा विप्रा भक्तिमंतः क्रियान्विताः
स्वर्गातील सर्व सुखांनी परिपूर्ण अशा विमानांतही जे पवित्र असतात ते सर्व इच्छा पूर्ण करतात; मग भक्तीने आणि योग्य विधीने श्राद्ध करणारे ब्राह्मण तर किती अधिक!
गौर्नाम कन्या येषां तु मानसी दिवि राजते। सुकन्या दयिता पत्नी साध्यानां कीर्तिवर्द्धिनी
त्यांच्यात गौर नावाची एक कन्या स्वर्गात तेजाने चमकते; सुकन्या ही साध्यांची प्रिय पत्नी त्यांच्या कीर्तीला वाढवणारी आहे.
मरीचिगर्भनामानो लोके मार्तंडमंडले। पितरो यत्र तिष्ठंति हविष्मंतोंगिरः सुताः
मरीचिगर्भ नावाने ओळखले जाणारे पितर सूर्यमंडळात राहतात; तिथे अंगिरसांचे पुत्र असलेले पितर हविष्य घेऊन वास करतात.
तीर्थश्राद्धप्रदा यांति यत्र क्षत्रियसत्तमाः। राज्ञां तु पितरस्ते वै स्वर्गभोगफलप्रदाः
श्रेष्ठ क्षत्रिय तिथे तीर्थस्थळी श्राद्ध करण्यासाठी जातात; राजांच्या पितरांनी स्वर्गातील आनंदाचे फळ मिळते.
एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता। पत्नी यांशुमतः श्रेष्ठा स्नुषा पंचजनस्य च
त्यांच्यात यशोदा नावाची मानसकन्या प्रसिद्ध आहे; ती अंशुमताची श्रेष्ठ पत्नी आणि पंचजनाची सून आहे.
जनन्यथ दिलीपस्य भगीरथपितामही। लोकाः कामदुघा नाम कामभोगफलप्रदाः
ती दिलीपाची आई आणि भगीरथाची आजी आहे; कामदुघा नावाचे लोक सर्व इच्छित सुखांचे फळ देतात.
सुस्वधा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति ते सुताः। आज्यपा नाम लोकेषु कर्दमस्य प्रजापतेः
जिथे सुस्वधा नावाचे पितर राहतात, ते त्यांच्या पुत्र आहेत; लोकांत आज्यपा हे कर्दम प्रजापतीचे संतती आहेत.
पुलहाग्रजदायादा वैश्यास्तान्भावयंति ह। यत्र श्राद्धकृतः सर्वे पश्यंति युगपद्गताः
पुलहाच्या मोठ्या भावाच्या वंशज, जे वैश्य आहेत, ते त्यांची पूजा करतात; तिथे सर्व श्राद्ध करणारे एकत्र गेलेल्या पूर्वजांना पाहतात.
मातृभ्रातृपितृस्वसॄः सखिसंबंधिबांधवान्। अपिजन्मायुतैर्दृष्टाननुभूतान्सहस्रशः५० 1.9.
आई, भाऊ, वडील, बहिणी, मित्र, नातेवाईक आणि बांधव—हे सर्व जन्मोन्मुख हजारो वेळा पाहिलेले आणि अनुभवल्यागत असतात.
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता। सा पत्नी नहुषस्यासीद्ययातेर्जननी तथा
त्यांच्यात विरजा नावाची मानसकन्या प्रसिद्ध आहे; ती नहुषाची पत्नी आणि ययातीची आई होती.
एषाष्टकाभवत्पश्चाद्ब्रह्मलोकगता सती। त्रय एते गणाः प्रोक्ताश्चतुर्थं तु वदाम्यहम्
नंतर ती अष्टका झाली आणि ब्रह्मलोकात गेली; हे तीन गण सांगितले, आता मी चौथा सांगतो.
लोकाः सुमनसो नाम ब्रह्मलोकोपरिस्थिताः। सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठंति शाश्वतं
सुमनस नावाचे लोक ब्रह्मलोकाच्या वर आहेत; तिथे सोमपा नावाचे शाश्वत पितर राहतात.
धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः। उत्पन्नाः प्रलयांते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः
हे सर्व धर्मस्वरूप धारण करणारे आणि ब्रह्माच्या पलीकडे मानले जातात; प्रलयानंतर जन्म घेऊन योगी ब्रह्मपद प्राप्त करतात.
कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वे मानसे सांप्रतं स्थिताः। नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित्
सृष्टी वगैरे करून हे सर्व मानस रूपात आता आहेत; त्यांच्यात नर्मदा नावाची कन्या जलवाहिनी नदी आहे.
भूतानि पुनती या तु पश्चिमोदधिगामिनी। तेभ्यः सर्वत्र मनुजाः प्रजासर्गे च निर्मितम्
ती सर्व प्राण्यांना पावन करणारी आणि पश्चिम समुद्राकडे वाहणारी आहे; त्यांच्यापासून सर्वत्र मानवांची निर्मिती झाली.
ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वंति धर्मभावेन सर्वदा। सर्वदा तेभ्य एवास्य प्रसादाद्योगसंततिः
हे जाणून लोक नेहमी धर्मभावाने श्राद्ध करतात; नेहमी त्यांच्याच कृपेने योगाची परंपरा निर्माण होते.
पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेवं विनिर्मितम्। सर्वेषां राजतं पात्रमथवा राजतान्वितम्
पितरांच्या आदिसृष्टीत असे श्राद्ध निश्चित केले गेले; सर्वांसाठी चांदीचे भांडे किंवा चांदीने सुशोभित भांडे सांगितले आहे.
दत्तं स्वधां पुरोधाय पितॄन्प्रीणाति सर्वदा। आग्नीध्रसोमपाभ्यां तु कार्यमाप्यायनं बुधैः
स्वधा पुरोहिताला अर्पण केल्याने पितर नेहमी तृप्त होतात; पण ज्ञानी लोकांनी अग्नीध्र आणि सोमपा यांच्यासाठी विशेष पूर्ती विधी करावा.
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ वाथ जलेपि वा। अजाकर्णेश्वकर्णे वा गोष्ठे वाथ शिवांतिके
जर अग्नी नसेल, तर ब्राह्मणाने आपल्या हातात, पाण्यात, शेळीच्या किंवा गायीच्या कानाच्या मुळाशी, गोठ्यात किंवा शमीच्या झाडाजवळ अर्पण करावे.
पितॄणाममलं स्थानं दक्षिणादिक्प्रशस्यते। प्राचीनावीतमुदकं तिलसंत्यागमेव च
पितरांसाठी शुद्ध जागा म्हणून दक्षिण दिशा विशेष मानली जाते; पाणी पश्चिमेकडे तोंड करून अर्पण करावे आणि तीळ वापरावेत.
खड्गिगनामामिषं चैवमन्नं श्यामाकशालयः। यवनीवारमुद्गेक्षु शुक्लपुष्प फलानि च
कडवेल, मांस, तांदूळ, राळ, जोंधळा, ओवा, गहू, ऊस, पांढरी फुले आणि फळे—
वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा। दर्भा माषष्षष्टिकान्नं गोक्षीरं मधुसर्पिषी
—ही सर्व पितरांना नेहमी प्रिय आणि योग्य आहेत: दुर्वा, माष, षष्टिक तांदूळ, गायीचे दूध, मध आणि तूप.
शस्त्राणि च प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि च। मसूर शण निष्पावा राजमाषाः कुलुत्थकाः
आता मी सांगतो, श्राद्धाला वर्ज्य असलेले पदार्थ: मसूर, भांग, निस्पाव, राजमाष आणि कुलथी.
पद्म बिल्वार्कादुत्तूर पारिभद्राटरूषकाः। न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा
कमळ, बेल, अर्क, धोतरा, पारिभद्र, अटरूषक—हे पितृकार्याला देऊ नयेत, तसेच शेळीचे दूधही देऊ नये.
कोद्रवोदारवरटकपित्थं मधुकातसी। एतान्यपि न देयानि पितॄभ्यः श्रियमिच्छता
कोद्रव, उदार, वरटक, कपित्थ, मधुक आणि अळशी—हेही जो संपत्तीची इच्छा करतो त्याने पितरांना अर्पण करू नयेत.
पितृन्प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयंति तं। यच्छंति पितरः पुष्टिं स्वांगारोग्यं प्रजाफलम्
जो भक्तीने पितरांना तृप्त करतो, त्याला पितरही तृप्त करतात; ते त्याला पोषण, आरोग्य आणि संतती देतात.
देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते। देवताभ्यः पितॄणां तु पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्
देवतांच्या कार्यापेक्षा पितरांचे कार्य श्रेष्ठ मानले जाते; देवतांपेक्षा आधी पितरांची तृप्ती करावी असे स्मरण आहे.