वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः। एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः
वीरसेनाचा पुत्र नैषध, तोही राजाधिराज होता; हे सर्व राजा विवस्वताच्या वंशातील, दानशूर म्हणून ओळखले जात.
इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
हे सर्व इक्ष्वाकुवंशातून उत्पन्न झालेले असून, मुख्य म्हणून सांगितले गेले आहेत.
भीष्म उवाच। भगवन्श्रोतुमिच्छामि पितॄणां वंशमुत्तमम्। रवेश्च श्राद्धदेवस्य सोमस्य च विशेषतः
भीष्म म्हणाला—भगवन्, मला पितरांचा श्रेष्ठ वंश ऐकायचा आहे, तसेच श्राद्धाचे देव रवि आणि सोम यांच्याबद्दल विशेषतः जाणून घ्यायचे आहे.
पुलस्त्य उवाच। हंत ते कथयिष्यामि पितॄणां वंशमुत्तमम्। स्वर्गे पितृगणाः सप्त त्रयस्तेषाममूर्तयः
पुलस्त्य म्हणाले—बरं, मी तुला पितरांचा श्रेष्ठ वंश सांगतो. स्वर्गात पितरांचे सात गण आहेत, त्यातील तीन निराकार आहेत.
मूर्तिमंतोथ चत्वारः सर्वेषाममितौजसां। अमूर्त्तयः पितृगणा वैराजस्य प्रजापतेः
चार गण साकार असून, ते सर्व अपार तेजस्वी आहेत; निराकार पितरांचे गण वैराज प्रजापतीचे आहेत.
यजन्ति यान्देवगणा वैराजा इति विश्रुताः। ये वै ते योगविभ्रष्टाः प्रापुर्लोकान्सनातनान्
देवतांचे जे गण त्यांची पूजा करतात, त्यांना वैराज म्हणतात; जे योगभ्रष्ट झाले, त्यांनी ते सनातन लोक मिळवले.
पुनर्ब्रह्मदिनांते तु जायंते ब्रह्मवादिनः। संप्राप्य तां स्मृतिं भूयो योगं सांख्यमनुत्तमम्
ब्रह्मदेवाच्या एका कल्पाचा शेवट झाला की, ब्रह्मज्ञान मिळवलेले लोक पुन्हा जन्म घेतात. पूर्वीची आठवण मिळाल्यावर, ते पुन्हा एकदा श्रेष्ठ योग आणि सांख्य मार्गाचा अभ्यास करतात.
सिद्धिं प्रयांति योगेन पुनरावृत्तिदुर्ल्लभाम्। योगिनामेव देयानि तस्माच्छाद्धानि दातृभिः
योगाच्या सहाय्याने ते फार दुर्मिळ अशी सिद्धी प्राप्त करतात, जिच्याकडून परत येणे कठीण असते. म्हणून दान देणाऱ्यांनी श्रद्धेने फक्त योगींनाच दान द्यावे.
एतेषां मानसी कन्या पत्नी हिमवतो मता। मैनाकस्तस्य दायादः क्रौचस्तस्य सुतोभवत्
हिमवताच्या पत्नीला मानसिक कन्या मानले जाते. मेनाका त्याचा वारस झाला आणि क्रौंच त्याचा मुलगा झाला.
क्रौंचद्वीपः स्मृतो येन चतुर्थो धृतसंयुतः। मेना तु सुषवे तिस्रः कन्या योगवतीस्ततः
क्रौंच हा चौथा आणि स्थिर होता, त्याच्यामुळे क्रौंचद्वीप असे नाव पडले. मेनाने सुशाला तीन कन्या दिल्या, त्या सर्व योगसंपन्न होत्या.
उमैकपर्णा पर्णा च तीव्रव्रतपरायणाः। रुद्रस्यैका भृगोश्चैका जैगीषव्यस्य चापरा
उमा, एकपर्णा आणि पर्णा या तिघीही कठोर व्रतांचे पालन करणाऱ्या होत्या. त्यातील एक रुद्राला, एक भृगुला आणि एक जैगीषव्याला दिली गेली.
दत्ता हिमवता बालाः सर्वलोकतपोधिकाः। पितॄणां लोकसंगीतं कथयामि शृणुष्व तत्
हिमवंताने या कन्या दिल्या, ज्या सर्व लोकांपेक्षा तपाने श्रेष्ठ होत्या. आता मी पितरांच्या लोकांचा इतिहास सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
लोकाः सोमपथा नाम यत्र मारीचनंदनाः। वर्त्तंते येन पितरो यान्देवा भावयन्त्यलम्
सोमपथ नावाचे लोक आहेत, जिथे मरीचीचे वंशज राहतात. तिथे पितर वास करतात, ज्यांना देवता मोठ्या आदराने पूजतात.
अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्वानो यत्र संस्थिताः। अच्छोदा नाम तेषां तु कन्याभूद्वरवर्णिनी
तेथे यज्ञ करणारे, अग्निष्वात्त नावाने प्रसिद्ध असलेले पितर स्थिर आहेत. त्यांच्यात अचोदा नावाची एक सुंदर कन्या होती.
अच्छोदं च सरस्तत्र पितृभिर्निर्मितं पुरा। अच्छोदाथ तपश्चक्रे दिव्यं वर्षसहस्रकम्
पूर्वी पितरांनी तिथे अचोदा हे सरोवर निर्माण केले. नंतर अचोदा हिने हजार वर्षे दिव्य तप केले.
आजग्मुः पितरस्तुष्टा दास्यन्तः किल ते वरम्। दिव्यरूपधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः
पितर तृप्त होऊन तिच्या समोर वर देण्यासाठी आले. ते सर्व दिव्य रूपधारी, दिव्य हार व अंगरंगांनी सुशोभित होते.
सर्वे प्रधाना बलिनः कुसुमायुधसन्निभाः। तन्मध्येमावसुं नाम पितरं वीक्ष्य सांगना
ते सर्व प्रमुख आणि बलवान होते, कामदेवासारखे दिसत होते. त्यांच्यात अचोदाने अमावसु नावाच्या पितराला पाहिले.
वव्रे वरार्थिनी संगं कुसुमायुधपीडिता। योगाद्भ्रष्टा तु सा तेन व्यभिचारेण भामिनी
ती वर मागणारी अचोदा, कामदेवाच्या प्रभावाने, संगाची इच्छा व्यक्त केली. पण त्या चुकीमुळे ती योगातून खाली पडली.
धरान्न स्पृशते पूर्वं प्रयाताथ भुवस्तले। तथैवामावसुर्योयमिच्छां चक्रे न तां प्रति
पूर्वी तिने पृथ्वीला स्पर्श केला नव्हता, पण नंतर ती पृथ्वीवर आली. त्याचप्रमाणे अमावसुनेही तिच्याकडे न पाहता आपली इच्छा पूर्ण केली.
धैर्येण तस्य सा लोके अमावास्येति विश्रुता। पितॄणां वल्लभा यस्माद्दत्तस्याक्षयकारिका
तिच्या धैर्यामुळे ती जगात अमावास्या म्हणून प्रसिद्ध झाली. ती पितरांना प्रिय आहे आणि तिच्या दानामुळे अक्षय पुण्य मिळते.
अच्छोदाधोमुखी दीना लज्जिता तपसः क्षयात्। सा पितॄन्प्रार्थयामास पुनरात्मसमृद्धये
अचोदा तप संपल्यामुळे दुःखी व लाजलेली, खाली मान घालून बसली. तिने पितरांना पुन्हा आपली समृद्धी मिळवण्यासाठी प्रार्थना केली.
विलज्जमाना पितृभिरिदमुक्ता तपस्विनी। भविष्यमथ चालोक्य देवकार्यं च ते तदा
लाजलेल्या त्या तपस्विनीला पितरांनी असे सांगितले. त्यांनी तिच्या भविष्यातील कार्य आणि त्या वेळी असलेले दैवी उद्दिष्ट ओळखले.
इदमूचुर्महाभागाः प्रसाद शुभयागिरा। दिवि दिव्यशरीरेण यत्किंचित्क्रियते बुधैः
त्या महान पितरांनी शुभ वचनांनी तिला कृपा दिली — 'स्वर्गात दिव्य शरीराने ज्ञानी लोक जे काही करतात,'
तेनैव तत्कर्मफलं भुज्यते वरवर्णिनी। सद्यः फलंति कर्माणि देवत्वे प्रेत्यमानुषे
'त्याच कृतीचे फळ त्यांना मिळते, हे सुंदर वर्णाच्या. देवत्वात किंवा माणूस म्हणून जन्म घेतल्यावर, कर्माचे फळ त्वरित मिळते.'
तस्मात्त्वं सुकृतं कृत्वा प्राप्स्यसे प्रेत्य यत्फलम्। अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा
म्हणून तू सत्कर्मे करून मृत्यूनंतर त्याचे फळ मिळवशील. अठ्ठाविसाव्या द्वापारयुगात तू मासेच्या पोटी जन्म घेशील.
व्यतिक्रमात्पितॄणां तु कष्टं कुलमवाप्स्यसि। तस्माद्राज्ञो वसोः कन्या त्वमवश्यं भविष्यसि
पूर्वजांचा अपमान केल्यामुळे तुझ्या कुळात दुःख येईल. म्हणून तू राजा वसुची कन्या नक्कीच होशील.
कन्यात्वे देवलोकांस्तान्पुनः प्राप्स्यसि दुर्ल्लभान्। पराशरस्य वीर्येण पुत्रमेकमवाप्स्यसि
कन्येच्या रूपात तुला पुन्हा ते दुर्मिळ देवलोक मिळतील. पराशराच्या योगे तुला एक पुत्र होईल.
द्वीपे तु बदरीप्राये बादरायणमप्युत। स वेदमेकं बहुधा विभजिष्यति ते सुतः
बदरी नावाच्या बेटावर तुझा पुत्र बादरायण एक वेद अनेक भागांत विभागेल.
पौरवस्यात्मजौ द्वौ तु समुद्रांशस्य शंतनोः। विचित्रवीर्यस्तनयस्तथा चित्रांगदो नृपः
समुद्राम्शाचा पुत्र शांतनू याला पौरव कुळातले दोन पुत्र होतील—राजा चित्रांगद आणि विचित्रवीर्य.
इमावुत्पाद्य तनयौ क्षेत्रजौ तस्य धीमतः। प्रौष्ठपद्यष्टकाभूयः पितृलोके भविष्यसि
त्या बुद्धिमानासाठी तू हे दोन क्षेत्रज पुत्र जन्माला घालशील आणि प्रौष्ठपद महिन्यात पुन्हा पितृलोकात अष्टका होशील.