मोक्षो भवति विप्रेन्द्र त्रिस्पृशा न कृता यदि । मोक्षार्थे देवदेवेन दृष्टा वै वैष्णवी तिथिः
हे विप्रश्रेष्ठ, जर त्रिस्पृशा पाळली नाही, तर मुक्ती मिळत नाही. देवांचा देव म्हणतो, वैष्णवी तिथी ही खरी मुक्तीसाठीच आहे.
द्विजानां दुर्विदं सांख्यं कलिकाले विशेषतः । अनिग्रहश्चेंद्रियाणां स्थिरत्वं मनसो नहि
द्विजांना, विशेषतः कलियुगात, सांख्यज्ञान समजणे कठीण आहे. इंद्रियांवर ताबा नाही आणि मनही स्थिर राहत नाही.
विषयैर्विप्रयुक्तानां ध्यानधारणवर्जिनाम् । कामभोगप्रसक्तानां त्रिस्पृशा मोक्षदायिनी
ज्यांनी विषयांपासून मन काढले, ध्यान-धारणा करत नाहीत, आणि तरीही कामभोगात गुंतले आहेत, त्यांनाही त्रिस्पृशा मुक्ती देते.
मह्यं चैव पुरा प्रोक्ता चतुर्वक्त्रस्य सागरे । क्षीरोदे प्रणतानां तु मत्स्यरूपेण चक्रिणा
पूर्वी क्षीरसागरात चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने मला हे सांगितले होते, जेव्हा चक्रधारी भगवान मत्स्यरूप धारण करून शरण आलेल्यांना उपदेश करत होते.
त्रिस्पृशां ये करिष्यंति विषयैरपि संयुताः । तेषामपि मया दत्तो मोक्षः सांख्यविवर्जिनाम्
जे लोक विषयभोगात असतानाही त्रिस्पृशा करतात, त्यांना मी सांख्यज्ञान नसले तरी मुक्ती देतो.
कामभोगप्रसक्तानां त्रिस्पृशा मोक्षदायिनी । बहुभिर्मुनिसंघैश्च कृतेयं च महामुने
कामभोगात गुंतलेल्यांनाही त्रिस्पृशा मुक्ती देते; हे महर्षींच्या अनेक समुदायांनी आचरले आहे, हे महामुने.
कार्त्तिके शुक्लपक्षे तु त्रिस्पृशा जायते यदि । सोमेन सोमजेनापि पापकोटिविनाशिनी
कार्तिक महिन्यात शुक्ल पक्षात त्रिस्पृशा आली, तर सोम किंवा सोमपुत्रासह ती कोटी कोटी पापांचा नाश करते.
यस्या उपोषणकृतो हत्यायुक्त महेशितुः । हस्ताद्ब्रह्मकपालं तु तत्क्षणात्पतितं भुवि
ज्याने या तिथीचे उपोषण केले, त्याने जरी हत्या केली असली, तरी महादेवाच्या हातातील ब्रह्मकपाल त्या क्षणी पृथ्वीवर पडते.
कलिकल्मषकोट्यौघैर्मुक्ता देवी त्रिमार्गगा । उपदेशान्माधवस्य त्रिस्पृशा समुपोषणात्
माधवाच्या उपदेशाने आणि त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने, कलियुगातील कोटी कोटी पापांतून मुक्त होऊन देवी तीन मार्गांनी जाते.
हत्याष्टौ बाहुवीर्यस्य पूर्वजाता महामुने । गता भृगूपदेशेन त्रिस्पृशा समुपोषणात्
पूर्वजन्मातील बाहीवीर्याच्या आठ हत्या, हे महर्षे, भृगूच्या उपदेशाने आणि त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने नाहीशा झाल्या.
शतायुधेन विप्रेंद्र निहतो ब्राह्मणो वने । ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः त्रिस्पृशा समुपोषणात्
शतायुधाने वनात मारलेला ब्राह्मण, हे विप्रश्रेष्ठ, त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने ब्रह्महत्या या पापातून मुक्त झाला.
जीवोपदेशाच्छक्रस्य हत्या नमुचिसंभवा । विनष्टा मुनिमुख्येन्द्र त्रिस्पृशा समुपोषणात्
शक्राच्या उपदेशाने, नमुचिसंबंधी हत्या, हे मुनीश्रेष्ठ, त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने नाहीशी झाली.
ब्रह्महत्यादि पापानि त्रिस्पृशासमुपोषणात् । विलयं यांति विप्रेंद्र पापेष्वन्येषु का कथा
त्रिस्पृशेच्या पूर्ण आचरणाने ब्रह्महत्यासारखी पापे नाहीशी होतात, हे विप्रश्रेष्ठ; मग इतर पापांची काय कथा!
न प्रयागे न काश्यां तु गोमत्यां कृष्णसंनिधौ । मोक्षो भवति विप्रेंद्र त्रिस्पृशा यदि नो कृता
प्रयाग, काशी किंवा गोमतीवर कृष्णाच्या सान्निध्यातदेखील, जर त्रिस्पृशा पाळली नाही, तर मुक्ती मिळत नाही, हे विप्रश्रेष्ठ.
मरणाच्च प्रयागे तु गोमत्यां कृष्णसन्निधौ । स्नानमात्रेण गोमत्यां मुक्तिर्भवति शाश्वती
प्रयागात किंवा गोमतीवर कृष्णाच्या सान्निध्यात मृत्यू आला, किंवा फक्त गोमतीत स्नान केले, तरीही शाश्वत मुक्ती मिळते.
गृहेपि जायते मुक्तिस्त्रिस्पृशा समुपोषणात् । विषये वर्त्तमानस्य कामभोगान्वितस्य च
आपल्या घरीसुद्धा, विषयभोगात आणि कामात गुंतलेल्याने त्रिस्पृशा पूर्णपणे पाळली, तरी मुक्ती मिळते.
निवृत्तविषयस्यापि मुक्तिः सांख्येन दुर्ल्लभा । तस्मात्कुरुष्व विप्रेंद्र त्रिस्पृशां मोक्षदायिनीम्
ज्याने विषयांपासून मन काढले, त्यालाही सांख्याने मुक्ती मिळणे कठीण आहे. म्हणून, हे विप्रश्रेष्ठ, मुक्ती देणारी त्रिस्पृशा कर.
नारद उवाच- कीदृशं तत्सुरश्रेष्ठ त्रिस्पृशाख्यं महाव्रतम् । मुक्तिदं यद् द्विजातीनां त्वया प्रोक्तं ममाधुना
नारद म्हणाले— हे सुरश्रेष्ठ, हे त्रिस्पृशा नावाचं महाव्रत कसं असतं? जे तू मला द्विजांना मुक्ती देणारं सांगितलंस, ते काय आहे?
महादेव उवाच- जाह्नव्यै सा पुरा विप्र त्रिस्पृशा माधवेन तु । प्राची सरस्वती तीरे कथिता त्वनुकंपया
महादेव म्हणाले — हे ब्राह्मण, पूर्वी तुझ्यावर दया करून माधवाने जाह्नवीला पूर्वेकडील सरस्वतीच्या काठी त्रिस्पृशा या पवित्र स्नानाबद्दल सांगितले.
जाह्नव्युवाच- कलिकल्मष कोट्यौघैर्ब्रह्महत्यादिकैर्युताः । कलिकाले हृषीकेश स्नानं कुर्वंति मज्जले
जाह्नवी म्हणाली — हे हृषीकेश, कलियुगात माझ्या पाण्यात स्नान करणाऱ्यांवर ब्रह्महत्येसारख्या असंख्य पापांचा भार येतो.
तेषां पापशतैर्दोषैर्देहो मे कलुषी कृतः । कथं यास्यति मे देव पातकं गरुडध्वज
त्या लोकांच्या शेकडो पापांमुळे माझे शरीर मलिन झाले आहे; गरुडध्वजधारी प्रभो, माझे हे पाप कसे नाहीसे होईल?
प्राचीमाधव उवाच-। कथयामि न संदेहो मा पुत्रि रोदनंकुरु । श्यामोवटस्तु मे स्थानं प्राचीदेवी ममाग्रतः
पूर्वमाधव म्हणाले — मी तुला सांगतो, शंका करू नकोस, मुली, रडू नकोस. श्यामवट हे माझे स्थान आहे आणि पूर्वदेवी माझ्यासमोर उभी आहे.
वहते ब्रह्मतनया दृष्ट्वाग्रे च सुरेश्वरीम् । स्नानं कुरुष्व नित्यं त्वं त्वत्र पूता भविष्यसि
तेथे ब्रह्माची कन्या वाहते आणि समोर देवांची राणी दिसते; तू रोज तिथे स्नान कर, म्हणजे तू पवित्र होशील.
यत्र ब्रह्मसुता प्राची तत्राहं नात्र संशयः । तीर्थकोटिशतैर्युक्तः सुरैः सह वसाम्यहम्
जिथे पूर्वेकडील ब्रह्मकन्या आहे, तिथे मी आहे — यात शंका नाही; मी तिथे देवांसह कोटी-कोटी तीर्थांसह वास करतो.
पवित्रं मत्प्रियं स्थानं हत्याकोटिविनाशनम् । संतुष्टेन मया दत्तं यस्मात्प्राणाधिकासि मे
ते स्थान मला प्रिय, पवित्र आहे आणि कोटी-कोटी घोर पापांचा नाश करणारे आहे; तू मला प्राणाहूनही प्रिय आहेस म्हणून मी ते तुझे केले.
तीर्थकोटिसहस्राणि नित्यं तिष्ठंति जाह्नवि । प्राचीसरस्वती तोये सर्वदैव ममाज्ञया
हे जाह्नवी, पूर्वेकडील सरस्वतीच्या पाण्यात माझ्या आज्ञेने कोटी-कोटी तीर्थे नेहमीच वास करतात.
ब्रह्मवधात्सुरापानात्गोधवाद्वृषलीवधात् । ब्रह्मस्वहरणादेव मातापित्रोस्त्वपूजनात्
ब्रह्महत्येपासून, मद्यपानापासून, गायीचा वध, चांडाळाचा वध, ब्राह्मणाचे धन चोरणे आणि आई-वडिलांचा अपमान —
चक्रियानाद्गुरुद्रोहादभक्ष्यस्य च भक्षणात् । सर्वपापस्य करणात्प्राची ब्रह्मसुता सुते
धार्मिक कर्मे सोडणे, गुरूचा विश्वासघात, निषिद्ध अन्न खाणे आणि सर्व प्रकारची पापे, हे ब्रह्मकन्ये —
व्यपोहयति पापानि सकृत्स्नानेन मेऽग्रतः । कुरु स्नानं सरिच्छ्रेष्ठे विपापा त्वं भविष्यसि
पूर्वेकडील ब्रह्मकन्या माझ्यासमोर एकदाच स्नान केल्याने ती सर्व पापे दूर करते; हे नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, स्नान कर, आणि तू निष्पाप होशील.
जाह्नव्युवाच- नाहं शक्नोमि देवेश आगंतुं नित्यमेव हि । कथं नश्यंति पापानि कथयस्वेह माधव
जाह्नवी म्हणाली — हे देवाधिदेव, मी नेहमी येथे येऊ शकत नाही; हे माधव, येथे पापे कशी नष्ट होतात ते मला सांग.