भ्रममाणा वने तस्मिन्चिंतयामास भामिनी। को मे पिता वा भ्राता वा को मे त्राता भवेदिह
त्या वनात भटकताना ती तेजस्विनी विचार करू लागली, 'माझा वडील कोण? भाऊ कोण? इथे माझे रक्षण कोण करणार?'
कस्य भर्त्तुरहं दत्ता कियद्वर्षास्मि भूतले। चिंतयंती च ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना
'माझा पती कोण? मी पृथ्वीवर किती वर्षे आहे?' असे विचार करत असताना सोमपुत्र आपल्या स्त्रियांसह तिला पाहतो.
इलारूप समाक्षिप्त मनसा वरवर्णिनी। बुधस्तदाप्तये यत्नमकरोत्कामपीडितः
इळेच्या रूपाने तिचे मन मोहून गेले, त्या सुंदर वर्णाच्या स्त्रीला मिळवण्यासाठी, कामाने व्याकुळ झालेला बुध प्रयत्न करू लागला.
विशिष्टाकारवान्मुंडी स कमंडलुपुस्तकः। वेणुदंडकृतावेशः पवित्रक खनित्रकः
तो विशेष देखणा, डोक्यावर केस नसलेला, कमंडलू आणि पुस्तक घेऊन, बांबूच्या काठीसह, पवित्र दोरा आणि फावड्याने सजलेला होता.
द्विजरूपः शिखी ब्रह्म निगदन्कर्णकुंडली। वटुभिश्चार्थिभिर्युक्तः समित्पुष्पकुशोदकैः
द्विजाच्या रूपात, शिखा, यज्ञोपवीत आणि कानात कुंडले घालून, त्याच्या भोवती भिक्षा मागणारे वटु, हातात समिधा, फुले, कुशा आणि पाणी घेऊन उभे होते.
कालेन्विष्यां ततस्तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम्। बहिर्वनस्यांतरितः किल पादपमंडपे
योग्य वेळी, तो त्या झाडांच्या सावलीत असलेल्या, वनातल्या एकांत मांडवात इलाला बोलावतो.
ससंभ्रममकस्माच्च सोपालंभमिवाभवत्। त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मंदिरान्मम
अचानक घाईने आणि किंचित रागाने तो म्हणाला, 'तू अग्निहोत्राची सेवा सोडून, माझ्या घरातून कुठे गेलीस?'
इयं विहारवेला ते अतिक्रामति सांप्रतम्। एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रांता केन हेतुना
'ही तुझ्या फिरायची वेळ आता संपत चालली आहे, जाड कंबरेच्या सुभगे, ये, ये! का अशी घाबरलीस आहेस, आणि कशामुळे?'
इयं सायंतनी वेला विहारस्येह वर्त्तते। कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलंकुरु गृहं मम१०० 1.8.
'ही संध्याकाळची फिरायची वेळ आहे; अंगाला उटणे लावून, माझं घर फुलांनी सजव.'
साब्रवीद्विस्मृताहं च सर्वमेव तपोधन। आत्मानं त्वां च भर्त्तारं कुलं च वद मेनघ
ती म्हणाली, 'तपस्वी, मी सर्व काही विसरले आहे—स्वतःला, तुला पती म्हणून, आणि माझ्या घराण्यालाही. सांग ना, पावन पुरुषा.'
बुधः प्रोवाच तां तन्वीमिला त्वं वरवर्णिनी। अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः
बुध म्हणाला, 'सुंदर इल, तू इलाच आहेस; आणि मी बुध, अनेक विद्या असलेला आणि प्रेमळ म्हणून ओळखला जातो.'
तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः। इति सा तस्यवचनात्प्रविष्टा बुधमंदिरम्
'मी तेजस्वी घराण्यात जन्मलो, माझे वडील ब्राह्मणांचे प्रमुख आहेत.' असं त्याच्या बोलण्यावरून ती बुधाच्या घरात गेली.
रत्नस्तंभसमाकीर्णं दिव्यमायाविनिर्मितम्। इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवने स्थिता
रत्नांच्या खांबांनी भरलेलं, दिव्य मायेनं तयार झालेलं ते घर पाहून, इलाला तिथे राहून आपलं जीवन सफल झाल्यासारखं वाटलं.
अहो वृत्तमहोरूपमहो धनमहोकुलम्। मम चास्य च भर्त्तुर्वा अहो लावण्यमुत्तमम्
'वा! किती उत्तम वर्तन! किती मोठं वैभव आणि घराणं! माझ्यासाठी आणि माझ्या पतीसाठीसुद्धा—वा, किती अप्रतिम सौंदर्य!'
रेमे च सा तेन सममतिकालमिला वने। सर्वभोगमये गेहे यथेंद्रभवने तथा
त्या वनात, सर्व सुखांनी भरलेल्या घरात, इलाने त्याच्यासोबत खूप काळ आनंद घेतला, जणू काही इंद्राच्या महालातच.
अथान्विष्यंतो राजानं भ्रातरस्तस्य मानवाः। इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस्तदा शरवणांतिकम्
मग त्या राजाचा शोध घेत, मनुचे पुत्र, इक्ष्वाकू वगैरे भावंडे, शरवनाजवळ गेले.
ततस्ते ददृशुः सर्वे वडवामग्रतः स्थिताम्। रत्नपर्यंतकिरणदीप्यमानामनुत्तमाम्
तिथे सर्वांनी समोर एक सुंदर घोडी पाहिली, जी रत्नांच्या किरणांनी झगमगत होती आणि अतुलनीय होती.
संप्राप्य प्रत्यभिज्ञानात्सर्वे विस्मयमागताः। अयं चंद्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः
ती ओळखून, सर्वजण आश्चर्यचकित झाले: 'ही चंद्रप्रभा आहे, त्या महात्म्याचा घोडा.'
अगमद्वडवारूपमुत्तमं केन हेतुना। ततस्तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुः स्वपुरोहितम्
'हा उत्तम घोडा घोडी कसा झाला?' असं म्हणून त्यांनी आपल्या पुरोहिताला, मैत्रावरुणीला विचारलं.
किमेतदित्यभूच्चित्रं वद योगविदां वर। वसिष्ठोप्यब्रवीत्सर्वं दृष्ट्वा तं ध्यानचक्षुषा
'हे काय विचित्र घडलं?' असं विचारल्यावर, योगविद्येत श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठाने ध्यानदृष्टीने सर्व काही पाहून सांगितलं.
समयः शंभुदयिता कृतः शरवणे पुरा। यः पुमान्प्रविशेच्चात्र स नारीत्वमवाप्स्यति
'पूर्वी शरवणात शंकराच्या प्रियतमेने असं ठरवलं होतं—इथे जो कुणी पुरुष येईल, तो स्त्री होईल.'
अयमश्वोपि नारीत्वमगाद्राज्ञा सहैव तु। इलः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः
'हा घोडाही राजासोबत स्त्री झाला; इल पुन्हा पुरुषत्व प्राप्त करतो, जसा तो पूर्वी होता, कुबेरासारखा.'
तथैव यत्नः कर्त्तव्य आराध्य च पिनाकिनम्। ततस्ते मानवा जग्मुर्यत्र देवो महेश्वरः
त्याचप्रमाणे प्रयत्न करावा आणि पिनाकधारी शंकराची पूजा करावी. मग ते सर्व पुरुष ज्या ठिकाणी महादेव होते तिथे गेले.
तुष्टवुर्विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ। तावूचतुरलं चैष समयः किं नु सांप्रतं
त्यांनी पार्वती आणि परमेश्वर यांची विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली. ते दोघे म्हणाले, 'बस, आता वेळ आली आहे—आता काय करायचे?'
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः। दत्वा किंपुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम्
इक्ष्वाकूने अश्वमेध यज्ञाने जे फळ मिळवले असते, ते आम्हा दोघांना मिळेल; ते दिल्यावर तो वीर नक्कीच किंपुरुष होईल का?
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुर्वैवस्वतात्मजाः। इष्ट्वाश्वमेधेन तत इला किंपुरुषोभवत्
‘तसेच होवो’ असे म्हणून ते सर्व वैवस्वताचे पुत्र निघून गेले; मग अश्वमेध यज्ञ करून इला किंपुरुष झाला.
मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः। बुधस्य भवने तिष्ठन्निलो गर्भधरोभवत्
एक महिना तो वीर पुरुष होता; पुन्हा एक महिना स्त्री झाला; बुधाच्या घरी राहून इला गर्भवती झाली.
अजीजनत्पुत्रमेकमनेकगुणसंयुतम्। बुध उत्पाद्य तं पूरुं स स्वर्गमगमत्पुनः
तिने अनेक गुणांनी युक्त असा एक पुत्र जन्माला घातला; बुधाने तो पूरू उत्पन्न केला आणि तो स्वर्गात गेला.
इलस्य नाम्ना तद्वर्षमिलावृतमभूत्तदा। सोमार्कवंशजो राजा इलोभूद्वंशवर्द्धनः
इलाच्या नावावरून त्या प्रदेशाला इलावृत असे नाव पडले; सोम आणि सूर्यवंशातून जन्मलेला राजा इला वंशवृद्धी करणारा ठरला.
एवं पुरूरवाः पूरोरभवद्वंशवर्द्धनः। इक्ष्वाकुरर्कवंशस्य तथैवोक्तो नरेश्वरः
अशा प्रकारे पूरूचा पुत्र पुरूरवा वंश वाढवणारा झाला; त्याचप्रमाणे इक्ष्वाकू आणि सूर्यवंशाचा राजा म्हणूनही तो ओळखला जातो.