ततोयोध्यां समागत्य समतिष्ठद्यथा पुरा। अथैकदा रथारूढ इलो निज सुतो मनोः
नंतर तो अयोध्येला परतला आणि पूर्वीप्रमाणे राज्य करू लागला. एकदा मनूचा स्वतःचा मुलगा इळ रथावर बसला.
निर्जगामार्थसिध्यर्थमिनप्रायां महीमिमां। भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः संप्रसाधयन्
आपली कामगिरी साध्य करण्यासाठी इळ निघाला, साऱ्या द्वीपांमध्ये भटकत, या पृथ्वीवर सर्व राजांना जिंकू लागला.
जगामोपवनं शंभोरथाकृष्टः प्रतापवान्। कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्
तो आपल्या पराक्रमाने ओढला गेला आणि शंभूच्या त्या प्रसिद्ध उपवनात, कल्पवृक्षाच्या वेलांनी वेढलेल्या मोठ्या शरवणात गेला.
रमते यत्र देवेशः सोमः सोमार्द्धशेखरः। उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः
जिथे देवांचा स्वामी, सोम, अर्धचंद्र धारण करणारा, आनंदाने रमतो; पूर्वी त्या शरवणात उमा आणि त्याचा एक करार झाला होता.
पुंनामसंज्ञं यत्किंचिदागमिष्यति नो वनं। स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमंडले
या वनात पुरुष नाव घेऊन जे काही येईल ते सर्व दहा योजनांच्या परिसरात स्त्री होईल.
अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणं गतः। स्त्रीत्वं जगाम सहसा बडवाश्वोऽभवत्क्षणात्
त्या कराराची माहिती नसताना राजा इळ शरवणात गेला आणि क्षणातच तो घोडीसारखा स्त्री झाला.
पुरुषत्वे कृतं सर्वं स्त्रीकाये विस्मृतं ततः। इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी
पुरुष असताना केलेली सर्व कामे स्त्री शरीरात गेल्यावर विसरली गेली; आणि ती स्त्री 'इळा' म्हणून ओळखली जाऊ लागली, तिचे स्तन भरदार, उंच आणि घन होते.
उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्रायतेक्षणा। पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासिन्यसितेक्षणा
तिचे कंबर आणि नितंब उंच, डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे मोठे, शरीर सडपातळ, चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, खेळकर आणि डोळे काळे होते.
पीनोन्नतायतभुजा नीलकुंचितमूर्द्धजा। तनुलोमा सुवदना मृदुगद्गदभाषिणी
तिचे हात भरदार, लांब, केस कुरळे आणि काळे, अंगावर बारीक केस, चेहरा सुंदर, आणि बोलणे मृदू व गोड होते.
श्यामागौरेण वर्णेन तनुताम्रनखांकुरा। कार्मुकभ्रूयुगोपेता हंसावरणगामिनी
तिचा रंग काळसर आणि गोरा, नखं लांबट आणि तांबूस, भुवया कमानीसारख्या वाकलेल्या, चालणे राजहंसासारखे मोहक होते.
भ्रममाणा वने तस्मिन्चिंतयामास भामिनी। को मे पिता वा भ्राता वा को मे त्राता भवेदिह
त्या वनात भटकताना ती तेजस्विनी विचार करू लागली, 'माझा वडील कोण? भाऊ कोण? इथे माझे रक्षण कोण करणार?'
कस्य भर्त्तुरहं दत्ता कियद्वर्षास्मि भूतले। चिंतयंती च ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना
'माझा पती कोण? मी पृथ्वीवर किती वर्षे आहे?' असे विचार करत असताना सोमपुत्र आपल्या स्त्रियांसह तिला पाहतो.
इलारूप समाक्षिप्त मनसा वरवर्णिनी। बुधस्तदाप्तये यत्नमकरोत्कामपीडितः
इळेच्या रूपाने तिचे मन मोहून गेले, त्या सुंदर वर्णाच्या स्त्रीला मिळवण्यासाठी, कामाने व्याकुळ झालेला बुध प्रयत्न करू लागला.
विशिष्टाकारवान्मुंडी स कमंडलुपुस्तकः। वेणुदंडकृतावेशः पवित्रक खनित्रकः
तो विशेष देखणा, डोक्यावर केस नसलेला, कमंडलू आणि पुस्तक घेऊन, बांबूच्या काठीसह, पवित्र दोरा आणि फावड्याने सजलेला होता.
द्विजरूपः शिखी ब्रह्म निगदन्कर्णकुंडली। वटुभिश्चार्थिभिर्युक्तः समित्पुष्पकुशोदकैः
द्विजाच्या रूपात, शिखा, यज्ञोपवीत आणि कानात कुंडले घालून, त्याच्या भोवती भिक्षा मागणारे वटु, हातात समिधा, फुले, कुशा आणि पाणी घेऊन उभे होते.
कालेन्विष्यां ततस्तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम्। बहिर्वनस्यांतरितः किल पादपमंडपे
योग्य वेळी, तो त्या झाडांच्या सावलीत असलेल्या, वनातल्या एकांत मांडवात इलाला बोलावतो.
ससंभ्रममकस्माच्च सोपालंभमिवाभवत्। त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मंदिरान्मम
अचानक घाईने आणि किंचित रागाने तो म्हणाला, 'तू अग्निहोत्राची सेवा सोडून, माझ्या घरातून कुठे गेलीस?'
इयं विहारवेला ते अतिक्रामति सांप्रतम्। एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रांता केन हेतुना
'ही तुझ्या फिरायची वेळ आता संपत चालली आहे, जाड कंबरेच्या सुभगे, ये, ये! का अशी घाबरलीस आहेस, आणि कशामुळे?'
इयं सायंतनी वेला विहारस्येह वर्त्तते। कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलंकुरु गृहं मम१०० 1.8.
'ही संध्याकाळची फिरायची वेळ आहे; अंगाला उटणे लावून, माझं घर फुलांनी सजव.'
साब्रवीद्विस्मृताहं च सर्वमेव तपोधन। आत्मानं त्वां च भर्त्तारं कुलं च वद मेनघ
ती म्हणाली, 'तपस्वी, मी सर्व काही विसरले आहे—स्वतःला, तुला पती म्हणून, आणि माझ्या घराण्यालाही. सांग ना, पावन पुरुषा.'
बुधः प्रोवाच तां तन्वीमिला त्वं वरवर्णिनी। अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः
बुध म्हणाला, 'सुंदर इल, तू इलाच आहेस; आणि मी बुध, अनेक विद्या असलेला आणि प्रेमळ म्हणून ओळखला जातो.'
तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः। इति सा तस्यवचनात्प्रविष्टा बुधमंदिरम्
'मी तेजस्वी घराण्यात जन्मलो, माझे वडील ब्राह्मणांचे प्रमुख आहेत.' असं त्याच्या बोलण्यावरून ती बुधाच्या घरात गेली.
रत्नस्तंभसमाकीर्णं दिव्यमायाविनिर्मितम्। इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवने स्थिता
रत्नांच्या खांबांनी भरलेलं, दिव्य मायेनं तयार झालेलं ते घर पाहून, इलाला तिथे राहून आपलं जीवन सफल झाल्यासारखं वाटलं.
अहो वृत्तमहोरूपमहो धनमहोकुलम्। मम चास्य च भर्त्तुर्वा अहो लावण्यमुत्तमम्
'वा! किती उत्तम वर्तन! किती मोठं वैभव आणि घराणं! माझ्यासाठी आणि माझ्या पतीसाठीसुद्धा—वा, किती अप्रतिम सौंदर्य!'
रेमे च सा तेन सममतिकालमिला वने। सर्वभोगमये गेहे यथेंद्रभवने तथा
त्या वनात, सर्व सुखांनी भरलेल्या घरात, इलाने त्याच्यासोबत खूप काळ आनंद घेतला, जणू काही इंद्राच्या महालातच.
अथान्विष्यंतो राजानं भ्रातरस्तस्य मानवाः। इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस्तदा शरवणांतिकम्
मग त्या राजाचा शोध घेत, मनुचे पुत्र, इक्ष्वाकू वगैरे भावंडे, शरवनाजवळ गेले.
ततस्ते ददृशुः सर्वे वडवामग्रतः स्थिताम्। रत्नपर्यंतकिरणदीप्यमानामनुत्तमाम्
तिथे सर्वांनी समोर एक सुंदर घोडी पाहिली, जी रत्नांच्या किरणांनी झगमगत होती आणि अतुलनीय होती.
संप्राप्य प्रत्यभिज्ञानात्सर्वे विस्मयमागताः। अयं चंद्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः
ती ओळखून, सर्वजण आश्चर्यचकित झाले: 'ही चंद्रप्रभा आहे, त्या महात्म्याचा घोडा.'
अगमद्वडवारूपमुत्तमं केन हेतुना। ततस्तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुः स्वपुरोहितम्
'हा उत्तम घोडा घोडी कसा झाला?' असं म्हणून त्यांनी आपल्या पुरोहिताला, मैत्रावरुणीला विचारलं.
किमेतदित्यभूच्चित्रं वद योगविदां वर। वसिष्ठोप्यब्रवीत्सर्वं दृष्ट्वा तं ध्यानचक्षुषा
'हे काय विचित्र घडलं?' असं विचारल्यावर, योगविद्येत श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठाने ध्यानदृष्टीने सर्व काही पाहून सांगितलं.