यज्ञभागभुजः सर्वे मरुतस्ते ततोभवन्। न जग्मुरैक्यमसुरैरतस्ते सुरवल्लभाः
यज्ञातील भाग मिळवणारे सर्वजण मरुत झाले; ते असुरांमध्ये मिसळले नाहीत, म्हणून ते देवांना प्रिय राहिले.
भीष्म उवाच। आदिसर्गस्त्वया ब्रह्मन्कथितो विस्तरेण मे। प्रतिसर्गश्च यो येषामधिपांस्तान्वदस्व मे
भीष्म म्हणाले: ब्रह्मन्, तू मला आदिसृष्टी विस्ताराने सांगितलीस; आता प्रातिसर्ग आणि त्या त्या राज्यांचे अधिपती कोण होते ते सांग.
पुलस्त्य उवाच। यदाभिषिक्तः सकलेपि राज्ये पृथुर्द्धरित्र्यामधिपो बभूव। तथौषधीनामधिपं चकार यज्ञव्रतानां तपसां च सोमम्
पुलस्त्य म्हणाले: पृथूला संपूर्ण पृथ्वीचा राजा म्हणून अभिषेक केला तेव्हा त्याने वनस्पती, यज्ञ, व्रत आणि तप यांचा स्वामी म्हणून सोमाची नेमणूक केली.
नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्मलतावितानस्य च रुक्मगर्भम्। अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत्
त्याने जलांचा स्वामी म्हणून वरुण, धन आणि राजांचा स्वामी म्हणून वैश्रवण, आणि तारका, ब्राह्मण, झाडे, वेल्या, झुडपे यांचा स्वामी म्हणून सुवर्णगर्भाची नेमणूक केली.
विष्णुं रवीणामधिपं वसूनामग्निं च लोकाधिपतिं चकार। प्रजापतीनामधिपं च दक्षं चकार शक्रं मरुतामधीशम्
त्याने सूर्यांचा स्वामी म्हणून विष्णू, वसूं आणि लोकांचा स्वामी म्हणून अग्नी, प्रजापतींचा स्वामी म्हणून दक्ष, आणि मरुतांचा स्वामी म्हणून शक्राची नेमणूक केली.
दैत्याधिपानामथ दानवानां प्रह्लादमीशं च यमं पितॄणाम्। पिशाचरक्षःपशुभूतयक्षवेतालराजं ह्यथ शूलपाणिम्
त्याने दैत्य आणि दानवांचा स्वामी म्हणून प्रह्लाद, पितरांचा स्वामी म्हणून यम, आणि पिशाच, राक्षस, पशु, यक्ष, वेताल यांचा स्वामी म्हणून शूलपाणी नेमला.
प्रालेयशैलं च पतिं गिरीणामीशं समुद्रं सरितामधीशम्। गंधर्वविद्याधरकिन्नराणामीशं पुनश्चित्ररथं चकार
त्याने पर्वतांचा स्वामी म्हणून हिमालय, नद्यांचा स्वामी म्हणून समुद्र, आणि गंधर्व, विद्याधर, किन्नर यांचा स्वामी म्हणून चित्ररथ नेमला.
नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमादिदेश। दिग्वारणानामधिपं चकार गजेंद्रमैरावणनामधेयम्
त्याने नागांचा प्रबळ वीर्य असलेला स्वामी म्हणून वासुकी, सर्पांचा स्वामी म्हणून तक्षक, आणि दिशांचे रक्षक व हत्तींचा स्वामी म्हणून ऐरावत नेमला.
सुपर्णमीशं पततामथार्वतां राजानमुच्चैःश्रवसं चकार। सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च प्लक्षं पुनः सर्ववनस्पतीनाम्
त्याने पक्ष्यांचा स्वामी म्हणून सुपर्ण, घोड्यांचा राजा म्हणून उच्चैःश्रव, पशूंचा स्वामी म्हणून सिंह, गाईंचा स्वामी म्हणून वृषभ, आणि सर्व झाडांचा स्वामी म्हणून प्लक्ष नेमला.
पितामहः पूर्वमथाभ्यषिंचदेतान्पुनः सर्वदिशाधिनाथान्। पूर्वेश दिक्पालमथाभ्यषिंचन्नाम्ना सुवर्माणमरातिकेतुं
पितामहाने प्रथम या सर्वांना आणि मग दिशांचे रक्षक यांना अभिषेक केला; पूर्वेकडील दिशेचा रक्षक म्हणून सुवर्माण व अरातिकेतू नावाने अभिषेक केला.
ततोधिपं दक्षिणतश्चकार सर्वेश्वरं शंखपदाभिधानम्। सकेतुमंतं दिगधीशमीशं चकार पश्चाद्भुवनांडगर्भः
त्याने दक्षिण दिशेचा सर्वशक्तिमान स्वामी म्हणून शंखपद, पश्चिम दिशेचा स्वामी म्हणून सकेतुमंत, आणि सर्व लोकांचा स्वामी म्हणून भुवनांडगर्भ नेमला.
हिरण्यरोमाणमुदग्दिगीशं प्रजापतिं मेघसुतं चकार। अद्यापि कुर्वंति दिशामधीशाः सदा वहंतस्तु भुवोभिरक्षाम्
त्याने उत्तर दिशेचा स्वामी म्हणून मेघपुत्र हिरण्यरोमाण नेमला; आजही हे दिशांचे रक्षक नेहमी पृथ्वीचे रक्षण करतात.
चतुर्भिरेतैः पृथुनामधेयो नृपोभिषिक्तः प्रथमः पृथिव्याम्। गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वतं चक्रुरिमं पृथिव्यां
या चारांसह पृथू या पहिल्या राजाचा पृथ्वीवर अभिषेक झाला; त्याच्या नंतर चाक्षुष नावाच्या युगात वैवस्वत याला पृथ्वीचा राजा केले.
गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वताख्ये च पुनः प्रवृत्ते। प्रजापतिः सोस्य चराचरस्य बभूव सूर्यान्वयजः सचिह्नः
चाक्षुष युग संपल्यावर आणि वैवस्वत नावाचे युग पुन्हा सुरू झाल्यावर, सूर्यपुत्र, चिन्हांनी युक्त, हा चराचर जगाचा स्वामी झाला.
पुलस्त्य उवाच। मन्वंतराणि सर्वाणि मनूनां चरितानि यत्। प्रमाणं चैव कल्पस्य तत्सृष्टिं च समासतः
पुलस्त्य म्हणाले: हे कुरुवंशज, सर्व मन्वंतरांची, मनूंच्या कृत्यांची, कल्पाचा कालमानाची आणि त्याच्या सृष्टीची थोडक्यात माहिती ऐक.
एकचित्तः प्रसन्नात्मा शृणु कौरवनंदन। यामा नाम पुरा देवा आसन्स्वायंभुवांतरे
एकचित्त आणि प्रसन्न मनाने ऐक, हे कुरुवंशाचा आनंद: स्वायंभुव मन्वंतरात देवांना यामा असे नाव होते.
सप्तैव ऋषयः पूर्वं ये मरीच्यादयः स्मृताः। आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च विभुः सवन एव च
पूर्वीचे सात ऋषी, म्हणजे मरीचि आणि इतर, तसेच आग्नीध्र, अग्निबाहु, विभु आणि सवन हेही होते.
ज्योतिष्मान्द्युतिमान्भव्यो मेधा मेधातिथिर्वसुः। स्वायंभुवस्यास्य मनोर्दशैते वंशवर्द्धनाः
ज्योतिष्मान, द्युतिमान, भाव्य, मेधा, मेधातिथी, वसु—हे दहा स्वायंभुव मनूचे वंशवर्धक पुत्र होते.
प्रतिसर्गममी कृत्वा जग्मुस्ते परमं पदम्। एवं स्वायंभुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम्
सृष्टीच्या संहाराची कथा सांगून, ते सर्वजण परमपदाला पोहोचले. अशा प्रकारे स्वायंभुव मन्वंतराचे वर्णन झाले, आता स्वारोचिष मन्वंतराची गोष्ट येते.
स्वारोचिषस्य तनयाश्चत्वारो देववर्चसः। नभोनभस्य प्रभृतिर्भावनः कीर्तिवर्द्धनः
स्वारोचिष मनूचे चार तेजस्वी पुत्र होते – नभोनभ, प्रभृति, भावन आणि कीर्तिवर्धन.
दत्तोग्निश्च्यवनस्तंभः प्राणः कश्यप एव च। अर्वा बृहस्पतिश्चैव सप्त सप्तर्षयोभवन्
दत्त, अग्नि, च्यवन, स्तंभ, प्राण, कश्यप आणि अर्वा बृहस्पती – हे सातजण त्या काळचे सप्तर्षी झाले.
तदा देवाश्च तुषिताः स्मृता स्वारोचिषेंतरे। हवींद्रसुःकृतो मूर्तिरापो ज्योतिरथः स्मृतः
त्या वेळी स्वारोचिष मन्वंतरात तुषित हे देव होते. हविंद्र, सुकृत, मूर्ती, आप आणि ज्योतिरथ अशी त्यांची नावे सांगितली आहेत.
वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयस्तदा। द्वितीयमेतत्कथितं मन्वंतरमतः परं
त्या काळी वसिष्ठांचे सात पुत्र प्रजापती म्हणून ओळखले गेले. हे दुसऱ्या मन्वंतराचे वर्णन झाले. आता पुढील कथा सांगतो.
अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि तथा मन्वंतरं शुभं। मनुर्नामौत्तमिस्तत्र दश पुत्रानजीजनत्
आता मी तिसऱ्या शुभ मन्वंतराची गोष्ट सांगतो. त्या वेळी उत्तम नावाच्या मनूने दहा पुत्रांना जन्म दिला.
इषऊर्जस्तनूजश्च शुचिः शुक्रस्तथैव च। मधुश्च माधवश्चैव नभस्योथ नभस्तथा
इष, ऊर्ज, तनूज, शुचि, शुक्र, मधु, माधव, नभसी आणि नभस –
सहः सहस्य एतेषामुत्तमः कीर्तिवर्द्धनः। भानवस्तत्र देवाः स्युरूर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः
सहा आणि सहस्य – या सर्वांमध्ये उत्तम हा सर्वात प्रसिद्ध होता. त्या वेळी भानव हे देव होते आणि ऊर्ज हे सप्तर्षी म्हणून ओळखले गेले.
कौकभिण्डिः कुतुण्डश्च दाल्भ्यः शंखः प्रवाहितः। मितिश्च संमितिश्चैव सप्तैते योगवर्द्धनाः
कौकभिंडी, कुटुंड, दाल्भ्य, शंख, प्रवाहित, मिती आणि संमिती – हे सातजण योगात प्रगती करणारे म्हणून प्रसिद्ध झाले.
मन्वंतरं चतुर्थं तु तामसं नाम विश्रुतं। कपिः पृथुस्तथैवाग्निरकपिः कविरेव च
चौथे मन्वंतर, जो तामस नावाने प्रसिद्ध आहे, त्यात कपी, पृथु, अग्नि, अकपी आणि कवि हे होते.
तथैव जन्यधामानौ मुनयः सप्त नामतः। साध्या देवगणा ये च कथितास्तामसेंतरे
त्याचप्रमाणे जन्यधामन आणि औनौ – हे सात ऋषी त्या काळात होते. तामस मन्वंतरात साध्य हे देवगण म्हणून ओळखले गेले.
अकल्मषस्तपोधन्वी तपोमूलस्तपोधनः। तपोराशिस्तपस्यश्च सुतपस्यः परंतपः
अकल्मष, तपोधन्वी, तपोमूल, तपोधन, तपोराशी, तपस्य, सुतपस्य आणि परंतप – ही नावे त्या काळच्या ऋषींची आहेत.