दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनादगात्क्षयम्। दंष्ट्रि गोमायु काकादीन्महिषीर्गोवराङ्गनाः
दात असलेल्या जंगली प्राण्यांचा मोठा समूह भीमसेनाने संपवला; त्यात दात असलेले प्राणी, कोल्हे, कावळे, तसेच म्हशी, गायी आणि गवळणी होत्या.
सुरभिर्जनयामास कश्यपात्त्त्रितयं पुरा। मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा
सुरभिने कश्यपापासून पूर्वी तीन प्रकार जन्माला घातले; ऋषींचा समूह, पुन्हा ऋषींचा गट आणि अप्सरांचा समूह.
तथा किन्नरगंधर्वानरिष्टा जनयद्बहून्। तृणवृक्षलता गुल्ममिरा सर्वमजीजनतत्
त्याचप्रमाणे इराने अनेक किन्नर आणि गंधर्व, तसेच सर्व गवत, झाडे, वेल आणि झुडपे जन्माला घातली.
खसा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः। एते कश्यपदायादाः शतशोथ सहस्रशः
खसा हिने कोट्यवधी यक्ष आणि राक्षस जन्माला घातले; हे सर्व कश्यपाचे वंशज आहेत, शेकड्यांनी आणि हजारोंनी.
एष मन्वंतरे भीष्म सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः। ततस्त्वेकोनपंचाशन्मरुतः कश्यपाद्दितिः। जनयामास धर्मज्ञ सर्वानमरवल्लभान्
भीष्मा, या मन्वंतरात ही सृष्टी स्वारोचिष नावाने ओळखली जाते; त्यानंतर धर्म जाणणाऱ्या दितीने कश्यपापासून एकुणे एकोणपन्नास मरुत, जे सर्व देवांना प्रिय आहेत, जन्माला घातले.
भीष्म उवाच। दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः। देवैर्जग्मुश्च सापत्नैः कस्मात्सख्यमनुत्तमम्
भीष्म म्हणाला: दितीचे पुत्र, देवांना प्रिय असलेले मरुत, कसे जन्मले? आणि जे शत्रू होते, त्यांनी देवांशी सर्वोच्च मैत्री कशी मिळवली?
पुलस्त्य उवाच। पुरा दैवासुरे युद्धे हतेषु हरिणा सुरैः। पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गता भूलोकमुत्तमम्
पुलस्त्य म्हणाले: पूर्वी देव आणि दैत्यांच्या युद्धात, हरि आणि देवांनी तिच्या मुला-नातवंडांचा वध केला तेव्हा, शोकाने ग्रस्त दिती पृथ्वीवरील श्रेष्ठ लोकात गेली.
पुष्करेषु महातीर्थे सरस्वत्यास्तटे शुभे। भर्त्तुराराधनपरा तप उग्रं चचार ह
पुष्कर या पवित्र स्थळी, सरस्वतीच्या सुंदर काठी, तिने पतीच्या उपासनेत मन लावले आणि कठोर तपस्या केली.
दितिर्वै दैत्यमाता तु ऋषिकार्येण सुव्रता। फलाहारा तपस्तेपे कृच्छ्रचांद्रायणादिभिः
दैत्यांची माता दिती, दृढ व्रती, फळाहार करून आणि कृच्छ्र, चांद्रायण यांसारख्या कठीण व्रतांनी तपस्या करत होती.
यावद्वर्षशतं साग्रं जराशोकसमाकुला। ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठादीनपृच्छत
शंभर वर्षांहून अधिक काळ, वृद्धत्व आणि दु:खाने त्रस्त होऊन, तिने कठोर तप केला; मग त्या तपामुळे थकून तिने वसिष्ठ व इतरांना विचारले.
कथयंतु भवंतो मे पुत्रशोकविनाशनम्। व्रतं सौभाग्यफलदमिहलोके परत्र च
ती म्हणाली, 'माझ्या पुत्रशोकाचा नाश करणारे, या लोकात आणि परलोकात सौभाग्य देणारे कोणते व्रत आहे, ते मला सांगा.'
ऊचुर्वसिष्ठप्रमुखा ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम्। यस्य प्रसादादभवत्सुतशोकविवर्जिता
वसिष्ठ व इतरांनी उत्तर दिले: 'ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेचे व्रत, ज्याच्या कृपेने पुत्रशोक नाहीसा होतो.'
भीष्म उवाच। श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम्। सुतानेकोनपंचाशद्येन लेभे पुनर्दितिः
भीष्म म्हणाला: हे ब्राह्मण, मला ऐकायचे आहे की ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेचे ते व्रत कोणते, ज्यामुळे दितीला पुन्हा एकोणपन्नास पुत्र मिळाले.
पुलस्त्य उवाच। यद्वसिष्ठादिभिः पूर्वं दित्यै संकथितं व्रतम्। विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निशामय
पुलस्त्य म्हणाले: वसिष्ठ व इतरांनी पूर्वी दितीला जे व्रत सांगितले, तेच मी तुला आता सविस्तर सांगतो.
ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्यां यतव्रता। स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततण्डुलपूरितम्
ज्येष्ठ महिन्यात, शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला, व्रत करणाऱ्याने न तुटलेला कुंभ घ्यावा आणि त्यात पांढरे तांदूळ भरावे.
नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम्। सितवस्त्रयुगच्छन्नंसितचंदनचर्चितम्
त्या कुंभावर विविध फळे, ऊसाचे तुकडे ठेवावेत, पांढऱ्या वस्त्रांची जोडी घालावी आणि पांढऱ्या चंदनाने लेप करावा.
नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं तु शक्तितः। ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत्
शक्यते तितक्या सोनं आणि वेगवेगळ्या पदार्थांसह एकत्र मांडावेत; त्यावर गुळाने भरलेली तांब्याची भांडी ठेवावी.
तस्मादुपरि ब्रह्माणं सौवर्णं पद्मकोटरे। कुर्यात्शर्करयोपेतां सावित्रीं तस्य वामतः
त्यावर कमळाच्या आकाराच्या जागेत सोन्याची ब्रह्माची मूर्ती ठेवावी; तिच्या डाव्या बाजूला साखरेने सजवलेली सावित्री ठेवावी.
गंधंधूपं तयोर्दद्याद्गीतं वाद्यं च कारयेत्। तदभावे कथं कुर्याद्यथा पद्मे पितामहः
त्यांना दोघांना सुगंध आणि धूप अर्पण करावे, तसेच गाणं आणि वाद्य वाजवावं; हे शक्य नसेल तर, कमळासाठी जसं पितामहाने केलं तसं करावं.
ब्रह्माह्वयां च प्रतिमां कृत्वा गुडमयीं शुभाम्। शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेत्पद्मसंभवम्
गुळाची सुंदर ब्रह्मा नावाची मूर्ती तयार करावी आणि कमळातून जन्मलेल्या देवतेची पूजा पांढऱ्या फुलांनी, अक्षता आणि तीळांनी करावी.
ब्राह्माय पादौ संपूज्य जंघे सौभाग्यदाय च। विरिंचायोरुयुग्मं च मन्मथायेति वै कटिम्
ब्रह्मासाठी पायांची, सौभाग्य देणाऱ्यासाठी मांडीची, विरिंचीसाठी गुडघ्यांची आणि मनमथासाठी कंबरेची पूजा करावी.
स्वच्छोदरायेत्युदरमतंद्रायेत्युरो विधेः। मुखं पद्ममुखायेति बाहू वै वेदपाणये
स्वच्छ पोट असणाऱ्यासाठी पोटाची, थकवा न येणाऱ्यासाठी छातीची, कमळासारख्या चेहऱ्यासाठी मुखाची आणि वेद हातात असणाऱ्यासाठी बाहूंची पूजा करावी.
नमः सर्वात्मने मौलिमर्च्चयेच्चापि पंकजम्। ततः प्रभाते तत्कुंभं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
सर्वत्र असणाऱ्या त्या परमात्म्याला नमस्कार करून शिरावरच्या कमळाची पूजा करावी; नंतर सकाळी ते कुम्भ ब्राह्मणाला अर्पण करावे.
ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या स्वयं तु लवणं विना। भक्त्या प्रदक्षिणं दद्यादिमं मंत्रमुदीरयेत्
ब्राह्मणाला भक्तीने जेवू घालावे, स्वतः मात्र मीठ न खावे; भक्तीने प्रदक्षिणा घालावी आणि हा मंत्र म्हणावा.
प्रीयतामत्र भगवान्सर्वलोकपितामहः। हृदये सर्वलोकानां यस्त्वानंदोभिधीयते
सर्व लोकांचे पितामह असणारा, सर्वांच्या हृदयात आनंद देणारा भगवान येथे प्रसन्न होवो.
अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत्। उपवासी पौर्णमास्यामर्चयेद्ब्राह्ममव्ययम्
या पद्धतीने प्रत्येक महिन्याला सर्व विधी करावेत; उपवास करणाऱ्याने पौर्णिमेला अविनाशी ब्रह्माची पूजा करावी.
फलमेकं च संप्राश्य शर्वर्यां भूतले स्वपेत्। ततस्त्रयोदशे मासि घृतधेनुसमन्विताम्
रात्री एकच फळ खावे आणि जमिनीवर झोपावे; तेराव्या महिन्यात तुपासह गाय द्यावी.
शय्यां दद्याद्विरिंचाय सर्वोपस्करसंयुताम्। ब्रह्माणं कांचनं कृत्वा सावित्रीं रजतैस्तथा
सर्व सामानासह शय्या विरिंचीला द्यावी; सोन्याची ब्रह्माची आणि चांदीची सावित्रीची मूर्ती तयार करावी.
पद्मात्मकः सृष्टिकर्त्ता सावित्रीमुपलभ्यतु। वस्त्रैर्द्विजं सपत्नीकं पूज्य भक्त्या विभूषणैः
कमळस्वरूप सृष्टीकर्ता सावित्रीला प्राप्त करावा; द्विजासह त्याच्या पत्नीची भक्तीने वस्त्र व दागिन्यांनी पूजा करावी.
शक्त्या गवादिकं दद्यात्प्रीयतामित्युदीरयेत्। होमं शुक्लैस्तिलैः कुर्याद्ब्रह्मनामानि कीर्तयेत्
शक्य तितकी गाय व इतर दान देऊन 'ते प्रसन्न होवोत' असे म्हणावे; पांढऱ्या तीळांनी होम करावा आणि ब्रह्माची नावे घ्यावीत.