हंस सारस कारंड प्लवान्शुचिरजीजनत्। एते ताम्रासुताः प्रोक्ता विनताया निशामय
शुचिने हंस, सारस, कारंड आणि जलचर पक्ष्यांना जन्म दिला. हे सर्व ताम्राच्या कन्या आहेत. आता विनतेबद्दल ऐक.
गरुडः पतगश्रेष्ठोऽरुणश्चेशः पतत्रिणाम्। सौदामिनी तथा कन्या येयं नभसि विश्रुता
गरुड — पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, अरुण — पंखधारींचा स्वामी, आणि सौदामिनी — आकाशात प्रसिद्ध असलेली कन्या.
संपातिश्च जटायुश्च अरुणस्य सुतावुभौ। संपातिपुत्रो बभ्रुश्च शीघ्रगश्चातिविश्रुतः
संपाति आणि जटायू हे दोघे अरुणाचे पुत्र. संपातिचा पुत्र बभ्रु आणि शीघ्रग हे दोघेही प्रसिद्ध होते.
जटायोः कर्णिकारश्च शतगामी च विश्रुतौ। तेषामसंख्यमभवत्पक्षिणां पुत्रपौत्रकम्
जटायूचे पुत्र कर्णिकार आणि शतगामी हे दोघे प्रसिद्ध होते. त्यांच्या संततीत आणि नातवंडांत पक्ष्यांची संख्या मोजता येणार नाही अशी होती.
सुरसायां सहस्रं तु सर्पाणामभवत्पुरा। सहस्रशिरसां कद्रूः सहस्रं प्राप सुव्रता
सुरसापासून प्राचीन काळी हजार सर्प जन्मले. कद्रूनेही उत्तम व्रत पाळून हजार बहुशिर असलेले सर्प मिळवले.
प्रधानास्तेषु विख्याता ष्षड्विंशतिररिन्दम। शेषवासुकिकर्कोट शंखैरावतकंबलाः
त्यात प्रमुख म्हणून छवीस सर्प प्रसिद्ध आहेत — शेष, वासुकी, कर्कोटक, शंख, ऐरावत आणि कंबळ.
धनंजय महानील पद्माश्वतर तक्षकाः। एलापत्र महापद्म धृतराष्ट्र बलाहकाः
धनंजय, महानिल, पद्म, अश्वतर, तक्षक, एलापत्र, महापद्म, धृतराष्ट्र आणि बलाहक हेही त्यातलेच आहेत.
शंखपाल महाशंख पुष्पदंष्ट्रं शुभाननाः। शंखरोमा च नहुषो रमणः पणिनस्तथा
शंखपाल, महाशंख, पुष्पदंष्ट्र, शुभानन, शंखरोम, नहुष, रमण आणि पणि हेही त्या सर्पांमध्ये गणले जातात.
कपिलो दुर्मुखश्चापि पतंजलिमुखास्तथा। एषामनंतमभवत्सर्वेषां पुत्रपौत्रकम्
कपिल, दुर्मुख आणि पतंजली यांच्यासह इतर सर्वांच्या असंख्य मुला-मुली आणि नातवंडे झाली.
प्रायशो यत्पुरादग्धं जनमेजयमंदिरे। रक्षोगणं क्रोधवशा सुनामानमजीजनत्
पूर्वी जनमेजयाच्या घरात ज्या राक्षसांचा नाश झाला होता, त्यांचा बहुतेक भाग सुनामानाने रागाच्या भरात पुन्हा जन्माला घातला.
दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनादगात्क्षयम्। दंष्ट्रि गोमायु काकादीन्महिषीर्गोवराङ्गनाः
दात असलेल्या जंगली प्राण्यांचा मोठा समूह भीमसेनाने संपवला; त्यात दात असलेले प्राणी, कोल्हे, कावळे, तसेच म्हशी, गायी आणि गवळणी होत्या.
सुरभिर्जनयामास कश्यपात्त्त्रितयं पुरा। मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा
सुरभिने कश्यपापासून पूर्वी तीन प्रकार जन्माला घातले; ऋषींचा समूह, पुन्हा ऋषींचा गट आणि अप्सरांचा समूह.
तथा किन्नरगंधर्वानरिष्टा जनयद्बहून्। तृणवृक्षलता गुल्ममिरा सर्वमजीजनतत्
त्याचप्रमाणे इराने अनेक किन्नर आणि गंधर्व, तसेच सर्व गवत, झाडे, वेल आणि झुडपे जन्माला घातली.
खसा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः। एते कश्यपदायादाः शतशोथ सहस्रशः
खसा हिने कोट्यवधी यक्ष आणि राक्षस जन्माला घातले; हे सर्व कश्यपाचे वंशज आहेत, शेकड्यांनी आणि हजारोंनी.
एष मन्वंतरे भीष्म सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः। ततस्त्वेकोनपंचाशन्मरुतः कश्यपाद्दितिः। जनयामास धर्मज्ञ सर्वानमरवल्लभान्
भीष्मा, या मन्वंतरात ही सृष्टी स्वारोचिष नावाने ओळखली जाते; त्यानंतर धर्म जाणणाऱ्या दितीने कश्यपापासून एकुणे एकोणपन्नास मरुत, जे सर्व देवांना प्रिय आहेत, जन्माला घातले.
भीष्म उवाच। दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः। देवैर्जग्मुश्च सापत्नैः कस्मात्सख्यमनुत्तमम्
भीष्म म्हणाला: दितीचे पुत्र, देवांना प्रिय असलेले मरुत, कसे जन्मले? आणि जे शत्रू होते, त्यांनी देवांशी सर्वोच्च मैत्री कशी मिळवली?
पुलस्त्य उवाच। पुरा दैवासुरे युद्धे हतेषु हरिणा सुरैः। पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गता भूलोकमुत्तमम्
पुलस्त्य म्हणाले: पूर्वी देव आणि दैत्यांच्या युद्धात, हरि आणि देवांनी तिच्या मुला-नातवंडांचा वध केला तेव्हा, शोकाने ग्रस्त दिती पृथ्वीवरील श्रेष्ठ लोकात गेली.
पुष्करेषु महातीर्थे सरस्वत्यास्तटे शुभे। भर्त्तुराराधनपरा तप उग्रं चचार ह
पुष्कर या पवित्र स्थळी, सरस्वतीच्या सुंदर काठी, तिने पतीच्या उपासनेत मन लावले आणि कठोर तपस्या केली.
दितिर्वै दैत्यमाता तु ऋषिकार्येण सुव्रता। फलाहारा तपस्तेपे कृच्छ्रचांद्रायणादिभिः
दैत्यांची माता दिती, दृढ व्रती, फळाहार करून आणि कृच्छ्र, चांद्रायण यांसारख्या कठीण व्रतांनी तपस्या करत होती.
यावद्वर्षशतं साग्रं जराशोकसमाकुला। ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठादीनपृच्छत
शंभर वर्षांहून अधिक काळ, वृद्धत्व आणि दु:खाने त्रस्त होऊन, तिने कठोर तप केला; मग त्या तपामुळे थकून तिने वसिष्ठ व इतरांना विचारले.
कथयंतु भवंतो मे पुत्रशोकविनाशनम्। व्रतं सौभाग्यफलदमिहलोके परत्र च
ती म्हणाली, 'माझ्या पुत्रशोकाचा नाश करणारे, या लोकात आणि परलोकात सौभाग्य देणारे कोणते व्रत आहे, ते मला सांगा.'
ऊचुर्वसिष्ठप्रमुखा ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम्। यस्य प्रसादादभवत्सुतशोकविवर्जिता
वसिष्ठ व इतरांनी उत्तर दिले: 'ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेचे व्रत, ज्याच्या कृपेने पुत्रशोक नाहीसा होतो.'
भीष्म उवाच। श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम्। सुतानेकोनपंचाशद्येन लेभे पुनर्दितिः
भीष्म म्हणाला: हे ब्राह्मण, मला ऐकायचे आहे की ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेचे ते व्रत कोणते, ज्यामुळे दितीला पुन्हा एकोणपन्नास पुत्र मिळाले.
पुलस्त्य उवाच। यद्वसिष्ठादिभिः पूर्वं दित्यै संकथितं व्रतम्। विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निशामय
पुलस्त्य म्हणाले: वसिष्ठ व इतरांनी पूर्वी दितीला जे व्रत सांगितले, तेच मी तुला आता सविस्तर सांगतो.
ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्यां यतव्रता। स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततण्डुलपूरितम्
ज्येष्ठ महिन्यात, शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला, व्रत करणाऱ्याने न तुटलेला कुंभ घ्यावा आणि त्यात पांढरे तांदूळ भरावे.
नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम्। सितवस्त्रयुगच्छन्नंसितचंदनचर्चितम्
त्या कुंभावर विविध फळे, ऊसाचे तुकडे ठेवावेत, पांढऱ्या वस्त्रांची जोडी घालावी आणि पांढऱ्या चंदनाने लेप करावा.
नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं तु शक्तितः। ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत्
शक्यते तितक्या सोनं आणि वेगवेगळ्या पदार्थांसह एकत्र मांडावेत; त्यावर गुळाने भरलेली तांब्याची भांडी ठेवावी.
तस्मादुपरि ब्रह्माणं सौवर्णं पद्मकोटरे। कुर्यात्शर्करयोपेतां सावित्रीं तस्य वामतः
त्यावर कमळाच्या आकाराच्या जागेत सोन्याची ब्रह्माची मूर्ती ठेवावी; तिच्या डाव्या बाजूला साखरेने सजवलेली सावित्री ठेवावी.
गंधंधूपं तयोर्दद्याद्गीतं वाद्यं च कारयेत्। तदभावे कथं कुर्याद्यथा पद्मे पितामहः
त्यांना दोघांना सुगंध आणि धूप अर्पण करावे, तसेच गाणं आणि वाद्य वाजवावं; हे शक्य नसेल तर, कमळासाठी जसं पितामहाने केलं तसं करावं.
ब्रह्माह्वयां च प्रतिमां कृत्वा गुडमयीं शुभाम्। शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेत्पद्मसंभवम्
गुळाची सुंदर ब्रह्मा नावाची मूर्ती तयार करावी आणि कमळातून जन्मलेल्या देवतेची पूजा पांढऱ्या फुलांनी, अक्षता आणि तीळांनी करावी.