नास्ति वै बलवान्कश्चिन्नमूढो न च पंडितः। पांडित्यं च बलं चैव जायते पूर्वकर्मणः
खरं तर, कोणीही फार बलवान नाही, कोणीही मूर्ख किंवा ज्ञानी नाही; ज्ञान आणि बळ हे सगळं पूर्वीच्या कर्मावरच अवलंबून असतं.
एते देवा दिवं प्राप्ताः शोभमानाः स्थिताश्चिरम्। पुण्येन तपसा चैव क्षेत्रेषुविविधेषुच
हे देव विविध पुण्य आणि तपामुळे वेगवेगळ्या पवित्र ठिकाणी स्वर्गात गेले आणि तिथे दीर्घकाळ तेजस्वीपणे राहतात.
यदेभिरार्जितं पुण्यं तस्यैते फलभागिनः। एवमुक्ता ततः सा तु सती भीष्मरुषान्विता
ज्यांनी पुण्य मिळवलं, त्यांना त्याचं फळ मिळतं. असं सांगितल्यावर, सतीला भीष्मावर राग आला.
विनिंदमाना पितरं क्रोधेनारुणितेक्षणा। एवमेतद्यथा तात त्वया चोक्तं ममाग्रतः
ती वडिलांना दोष देत, डोळे रागाने लाल करून म्हणाली, 'बाप्पा, जसं तुम्ही माझ्यासमोर सांगितलं, तसंच आहे.'
सर्वो जनः पुण्यभागी पुण्येन लभते श्रियं। पुण्येन लभते जन्म पुण्ये भोगाः प्रतिष्ठिताः
ज्याच्याकडे पुण्य आहे, तो पुण्यामुळे श्रीमंती मिळवतो; पुण्यामुळे जन्म मिळतो आणि सर्व सुखं पुण्यातच असतात.
तदयं जगतामीशः सर्वेषामुत्तमोत्तमः। स्थानान्येतानि सर्वेषां दत्तान्येतेन धीमता
म्हणूनच, या जगाचा स्वामी, सर्वांत श्रेष्ठ, सर्वांना हे स्थान त्याच्या बुद्धीनं दिलं आहे.
ये गुणास्तस्य देवस्य वक्तुं जिह्वापि वेधसः। न शक्ता ख्यापने तस्य देवस्य परमेष्ठिनः
त्या परमेश्वराचे गुण ब्रह्मदेवाची जीभही सांगू शकत नाही; त्याची महती कोण सांगू शकेल?
भस्मास्थि च कपालानि श्मशाने वसतिस्तथा। गोनसाद्याश्च ये सर्पाः सर्वे ते भूषणीकृताः
राख, हाडं, कवटी, स्मशानात वास, आणि नागराजासारखे सर्प—हे सगळं त्यानं आपली अलंकारं केलं आहेत.
भूतप्रेतगणास्तस्य पिशाचा गुह्यकास्तथा। एष धाता विधाता च एष पालयिता दिशः
भूत, प्रेत, पिशाच्च, गुह्यक यांच्या संख्याही त्याच्याजवळ आहेत; तोच सृष्टीकर्ता, नियामक आणि दिशांचा रक्षक आहे.
प्रसादेन च रुद्रस्य प्राप्तस्वर्गः पुरंदरः। यदि रुद्रेस्ति देवत्वं यदि सर्वगतः शिवः
रुद्राच्या कृपेने इंद्राला स्वर्ग मिळाला; जर रुद्र देव असेल, जर शिव सर्वत्र असेल—
सत्येन तेन ते यज्ञं विध्वंसयतु शंकरः। यद्यस्ति मे तपः किंचित्कश्चिद्धर्मोथवा कृतः
या सत्याच्या बळावर, जर माझ्यात थोडे तरी तप किंवा काही धर्मकृत्य केले असेल, तर शंकराने तुझा यज्ञ नष्ट करावा.
फलेन तस्य धर्मस्य यज्ञस्ते नाशमर्हति। प्रियाहं यदि देवस्य यदि मां तारयिष्यति
माझ्या त्या धर्मकृत्याच्या फळामुळे तुझा यज्ञ नष्ट व्हायला नको; मी देवाला प्रिय असेन, आणि तो मला तारेल, तर.
तेन सत्येन ते गर्वः समाप्तिमभिगच्छतु। इत्युक्त्वा योगमास्थाय स्वदेहस्थेन तेजसा
त्या सत्याच्या जोरावर तुझा गर्व संपावा. असे म्हणून तिने आपल्या शरीरातील तेजाने योगध्यानात प्रवेश केला.
निर्ददाह तदात्मानं सदेवासुरपन्नगैः। किंकिमेतदिति प्रोक्ते गंधर्वगणगुह्यकैः
तेव्हा तिने स्वतःला, देव, असुर आणि नागांसह जाळून टाकले. हे काय घडले, असे गंधर्व आणि गुह्यकांनी विचारले.
गंगाकूले तदा मुक्तो देहो वै क्रुद्धया तया। सौनकं नाम तत्तीर्थं गंगायाः पश्चिमे तटे
रागाने सोडलेले तिचे शरीर गंगेच्या काठावर पडले; गंगेच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील ते तीर्थ 'सौमक' म्हणून ओळखले जाते.
श्रुत्वा रुद्रस्तु तद्वार्त्तां पत्न्यानाश सुदुःखितः। हंतुं यज्ञं धीरभवत्देवानामिह पश्यताम्
रुद्राला पत्नीच्या विनाशाची बातमी कळताच तो फार दुःखी झाला. देवांसमोर त्याने यज्ञ नष्ट करण्याचा निर्धार केला.
गणकोटिः समादिष्टा ग्रहा वैनायकास्तथा। भूतप्रेतपिशाचाश्च दक्षयज्ञ विनाशने
असंख्य गण, ग्रह, विनायक, भूत, प्रेत आणि पिशाच यांना दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करण्याचा आदेश दिला गेला.
तैर्गत्वा विबुधास्सर्वे यज्ञे निर्जित्य नाशिताः। हते यज्ञे तदा दक्षो निरुत्साहो निरुद्यमः
ते सर्व तिथे गेले आणि यज्ञात देवांना हरवून नष्ट केले. यज्ञ नष्ट झाल्यावर दक्ष निराश आणि निष्क्रिय झाला.
उपगम्याब्रवीत्त्रस्तो देवदेवं पिनाकिनम्। न ज्ञातोसि मया देव देवानां प्रभुरीश्वरः
तो घाबरत देवाधिदेव पिनाकी यांच्याजवळ गेला आणि म्हणाला, 'देवा, मी तुला ओळखले नव्हते, तू देवांचा स्वामी आहेस.'
त्वमस्य जगतोधीशः सुरास्सर्वे त्वया जिताः। कृपां कुरु महेशान गणान्सर्वान्निवर्त्तय
तू या जगाचा सर्वश्रेष्ठ स्वामी आहेस; सर्व देव तुझ्यापुढे हरले आहेत. महेश, कृपा कर आणि तुझे सर्व गण मागे बोलाव.
गणैर्नानाविधैर्घोरैर्नानाभूषणभूषितैः। नानावदनदंतौष्ठैर्नाना प्रहरणोद्यतैः
विविध भयंकर रूपातील, वेगवेगळ्या दागिन्यांनी सजलेले, अनेक तोंड आणि दात असलेले, वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज असे गण,
नाना नागेंद्रसंदष्ट जटाभारोपशोभितैः। सुदृढोद्धत दर्पाढ्यैर्घोरैर्घोरनिघातिभिः
अनेक नागराजांच्या दंशांनी सजलेल्या जटांमुळे शोभिवंत, बलाढ्य, गर्विष्ठ आणि अत्यंत भयंकर, नाश करणारे असे,
कामरूपैरकांतैश्च सर्वकामसमन्वितैः। अनिवार्यबलैश्चोग्रैर्योगिभिर्योगगामिभिः
इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारे, काही कुरूप, सर्व इच्छा असलेले, अपरिमित शक्तीचे, उग्र, योगी आणि योगसंपन्न असे,
व्यालोलकेसरजटैर्दंष्ट्रोत्कटहसन्मुखैः। करींद्रकरटाटोप पाटवैः सिंहदेहिभिः
फडफडणाऱ्या माने-जटांनी, मोठ्या दातांनी भयंकर हास्य करणारे, हत्ती-सिंहासारखी ताकद आणि चपळता दाखवणारे,
केचित्परमदाघ्राण घूर्णद्दीपसमप्रभैः। विचित्रचित्रवसनैर्द्धीरधीरवारदिभिः
काही मद्याने मत्त, दीपासारखे चमकणारे, विचित्र वस्त्रे घातलेले, शांत आणि उग्र, दोन्ही स्वभावाचे, हत्तींसारखे,
मृगव्याघ्रसिंहरुतैस्तरक्ष्वजिनधारिभिः। भुजंगहारवलयकृतयज्ञोपवीतकैः
हरिण, वाघ, सिंह यांच्या गर्जना करणारे, वाघ-भालूच्या कातड्यांमध्ये, सापांची माळा आणि कडे घातलेले, सर्पांचे यज्ञोपवीत घातलेले,
शूलासिपट्टिशधरैः परशुप्रासहस्तकैः। वज्रक्रकचकोदंडकालदंडास्त्रपाणिभिः
त्रिशूळ, तलवार, भाला, कुऱ्हाड, भाला, वज्र, गदा, काठी, काळाचा दंड आणि इतर शस्त्रे हातात असलेले,
गणेश्वरैः सुदुर्द्धर्षैर्वृतः सूर्यो ग्रहैरिव। देवदेवमहादेव नष्टो यज्ञो दिवं गतः
दुर्धर गणेश्वरांनी वेढलेले, जसे सूर्य ग्रहांनी वेढलेला असतो, हे देवाधिदेव, महादेव, यज्ञ नष्ट होऊन स्वर्गात गेला.
मृगरूपधरो भूत्वा भयभीतस्तु शंकर। नमः शङ्खाभदेवाय सगणाय सनंदिने
मृगाचं रूप घेऊन, भीतीने थरथर कापणाऱ्या शंकरा, शंखाच्या अलंकाराने शोभणाऱ्या देवाला, त्याच्या गणांसह आणि सनंदनासह मी नमस्कार करतो.
वृषासनाय सोमाय क्रतुकालांतकाय च। नमो दिक्चर्मवस्त्राय नमस्ते तीव्रतेजसे
बैलावर बसणाऱ्या, सोमस्वरूप असणाऱ्या, यज्ञाचा काळ संपवणाऱ्या तुला मी नमस्कार करतो. दिशा म्हणजेच चामड्याचे वस्त्र परिधान करणाऱ्या, तीव्र तेज असणाऱ्या तुला नमस्कार.