भीष्म उवाच। कथं सती दक्षसुता देहं त्यक्तवती शुभा। दक्षयज्ञस्तु रुद्रेण विध्वस्तः केन हेतुना
भीष्म म्हणाले: सती, दक्षाची कन्या, तिने आपलं शरीर कसं सोडलं, हे मला सांग. आणि रुद्राने दक्षाचा यज्ञ कोणत्या कारणासाठी उद्ध्वस्त केला?
एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन्कथं देवो महेश्वरः। जगामाथ क्रोधवशं त्रिपुरारिर्महायशाः
हे ब्रह्मन्, मला कुतूहल आहे — त्रिपुरांचा शत्रू, महेश्वर, तो महान कीर्तीमान देव कशामुळे रागावला?
पुलस्त्य उवाच। गंगाद्वारे पुरा भीष्म दक्षो यज्ञमथारभत्। तत्र देवासुरगणाः पितरोथ महर्षयः
पुलस्त्य म्हणाले: पूर्वी गंगाद्वारी, भीष्मा, दक्षाने यज्ञ सुरू केला. तिथे देव, दैत्य, पितर आणि महर्षी यांचा मोठा मेळावा झाला.
समाजग्मुर्मुदायुक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः। नागा यक्षाः सुपर्णाश्च वीरुदोषधयस्तथा
सर्व देव, इंद्रासह, आनंदाने एकत्र आले. नाग, यक्ष, सुपर्ण, तसेच झाडे आणि औषधीही तिथे आले.
कश्यपो भगवानत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। प्रचेतसोंगिराश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः
कश्यप, पूज्य अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रचेतस, अंगिरस आणि महान तपस्वी वसिष्ठ हे सर्व तिथे उपस्थित होते.
तत्र वेदीं समां कृत्वा चातुर्होत्रं न्यवेशयत्। होता वसिष्ठस्तत्रासीदंगिराध्वर्युसत्तमः
तिथे समतल वेदी तयार करून, दक्षाने चार यज्ञाग्नी बसवले. वसिष्ठ होतार्हूत होता, आणि अंगिरस श्रेष्ठ अध्वर्यू होता.
बृहस्पतिरथोद्गाता ब्रह्मा वै नारदस्तथा। यज्ञकर्मप्रवृत्तौ तु हूयमानेषु चाग्निषु
बृहस्पती, उद्गाता, ब्रह्मा आणि नारद हे सर्व यज्ञकर्म चालू असताना, अग्नीमध्ये आहुती दिल्या जात असताना, तिथे उपस्थित होते.
आगता वसवः सर्व आदित्या द्वादशैव तु। अश्विनौ मरुतश्चैव मनवश्च चतुर्दश
सर्व वसु, बारा आदित्य, दोन्ही अश्विनी, मरुतगण आणि चौदा मनू हे देखील तिथे आले.
एवं यज्ञे प्रवृत्ते तु हूयमानेषु चाग्निषु। विभूतिं तां परां तत्र भक्ष्यभोज्यकृतां शुभाम्
अशा प्रकारे यज्ञ सुरू असताना आणि अग्नीमध्ये आहुती दिल्या जात असताना, तिथे उत्तम आणि पवित्र असा भरपूर खाण्यापिण्याचा साठा निर्माण झाला.
आलोक्य सर्वतो भूमिं समंताद्दशयोजनम्। महावेदी कृता तत्र सर्वैस्तत्र समन्वितैः
सर्वांनी मिळून, दहा योजनांपर्यंतची जमीन पाहून, तिथे एक मोठी वेदी तयार करण्यात आली.
सर्वान्देवान्शक्रमुख्यान्यज्ञे दृष्ट्वा सती शुभा। तदासानुनयं वाक्यं प्रजापतिमभाषत
सर्व देवता, त्यांच्या मध्ये शक्र प्रमुख, यज्ञात आलेले पाहून, शुभ स्वभावाची सती प्रजापतींना शांतपणे म्हणाली.
सत्युवाच। ऐरावतं समारूढो देवराजः शतक्रतुः। पत्न्या शच्या सहायातः कृतावासः शतक्रतुः
सती म्हणाली: देवराज शतक्रतु, ऐरावतावर बसून, पत्नी शचीसह येथे आले आहेत आणि त्यांनी आपले निवास येथे केले आहे.
पापानां यो यमयिता धर्मेणाधर्मिणां प्रभुः। पत्न्या धूमोर्णया सार्द्धमिहायातः स दृश्यते
जो पाप्यांना शिक्षा देतो आणि धर्माने अधर्म्यांवर राज्य करतो, तो आपल्या पत्नी धूमोर्णेसह येथे आला आहे, असे दिसते.
यादसां च पतिर्द्देवो वरुणो लोकभावनः। गौर्य्या पत्न्या सहायातः प्रचेता मंडपे त्विह
जलचरांचा स्वामी, लोकांचा सर्जक वरुण, गौरी पत्नीसमवेत या मंडपात येथे आले आहेत.
सर्वयक्षाधिपो देवः पुत्रो विश्रवसो मुनेः। पत्न्या त्विह समायातः सह देव्या धनाधिपः
सर्व यक्षांचा अधिपती, ऋषी विश्रवसांचा पुत्र, धनाचा स्वामी, आपल्या देवी पत्नीसमवेत येथे आला आहे.
मुखं यः सर्वदेवानां जंतूनामुदरे स्थितः। वेदा यदर्थमुत्पन्नास्सोयं यज्ञमुपागतः
ज्याचे मुख सर्व देवतांचे आहे आणि ज्याच्या उदरात सर्व जीव आहेत, ज्यासाठी वेद निर्माण झाले, तो या यज्ञात आला आहे.
निऋती राक्षसेन्द्रोऽसौ दिक्पतित्वे नियोजितः। स च त्विहागतस्तात पत्न्या सार्द्धं क्रताविह
निरृति, राक्षसांचा राजा, दिशा सांभाळण्याचे काम ज्याच्यावर सोपवले आहे, तोही आपल्या पत्नीसमवेत, हे वडील, या यज्ञासाठी येथे आला आहे.
आयुःप्रदो जगत्यस्मिन्ब्रह्मणा निर्मितः पुरा। प्राणोपानोव्यानउदानस्समानाह्वयस्तथा
या जगात आयुष्य देणारा, जो पूर्वी ब्रह्म्याने निर्माण केला, प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान, हेही येथे आले आहेत.
एकोनपंचाशत्केन गणेन परिवारितः। यज्ञे प्रजापतिश्चासौ वायुर्देवःसमागतः
एकोणपन्नास जणांच्या समूहाने वेढलेला प्रजापती आणि वायू हे देवही या यज्ञात आले आहेत.
द्वादशात्मा ग्रहाध्यक्षःचक्षुषी जगतस्त्विह। पाति वै भुवनं सर्वं देवानां यः परायणः
बारा रूपांचा, ग्रहांचा अधिपती, जगाचा डोळा, सर्व लोकांचे रक्षण करणारा आणि देवांचा आधार असलेला तो येथे आहे.
आयुषश्च वनानां च दिवसानां पतिर्हि यः। संज्ञा पतिरिहायातो भास्करो लोकपावनः
जो आयुष्याचा, वनांचा आणि दिवसांचा स्वामी आहे, नावांचा स्वामी, लोकांना पावन करणारा भास्कर, तो येथे आला आहे.
अत्रिवंशसमुद्भूतो द्विजराजो महायशाः। नयनानंदजननो लोकनाथो धरातले
अत्रिवंशात जन्मलेला, मोठ्या कीर्तीचा द्विजराज, पृथ्वीवरील लोकांचा स्वामी आणि डोळ्यांना आनंद देणारा येथे आहे.
ओषधीनां पतिश्चापि वीरुधामपि सर्वशः। उडुनाथः सपत्नीक इहायातः शशी तव
औषधींचा आणि सर्व वनस्पतींचा स्वामी, तारकांचा स्वामी, चंद्र, आपल्या पत्नीसमवेत, हे श्रेष्ठ, येथे आला आहे.
वसवोष्टौ समायाता अश्विनौ च समागतौ। वृक्षो वनस्पतिश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः
आठ वसु येथे आले आहेत, दोन्ही अश्विनीही आले आहेत; वृक्ष आणि वनस्पतींचा स्वामी, तसेच गंधर्व आणि अप्सरांचा समूहही येथे उपस्थित आहे.
विद्याधरा भूतसंघा वेताला यक्षराक्षसाः। पिशाचाश्चोग्रकर्माणस्तथान्ये जीवहारकाः
विद्याधर, भूतांचे समूह, वेताळ, यक्ष, राक्षस आणि पिशाच, जे भयंकर कृत्ये करतात आणि जे जीव घेणारे आहेत—
नद्यो नदाः समुद्राश्च द्वीपाश्च सह पर्वतैः। ग्राम्यारण्याश्च पशवो यदिङ्गं यच्च नेङ्गति
नद्या, ओढे, समुद्र, बेटं आणि पर्वत; घरगुती व जंगलातील जनावरे, जे काही हालते आणि जे काही हलत नाही—
कश्यपो भगवानत्रिर्वसिष्ठश्चापरैः सह। पुलस्त्यः पुलहश्चैव सनकाद्या महर्षयः
कश्यप, पूज्य अत्री, वसिष्ठ आणि इतर ऋषी; पुलस्त्य, पुलह, आणि सनकादी महान ऋषी—
पुण्या राजर्षयश्चैव पृथिव्यां ये च पार्थिवाः। वर्णाश्चाश्रमिणश्चैव सर्वे ये कर्मकारिणः
पुण्यवान राजर्षी आणि पृथ्वीवरील सर्व राजे; सर्व जाती आणि आश्रमातील लोक, तसेच जे काही कर्म करणारे आहेत—
किमत्र बहुनोक्तेन ब्राह्मी सृष्टिरिहागता। भगिन्यो भागिनेयाश्च भगिनीपतयस्त्विमे
यात फार बोलण्यासारखं काय? ब्रह्माची ही सृष्टी येथे आली आहे—बहिणी, भाचे, आणि बहिणीचे पती हे सुद्धा.
स्वभार्यासहिताः सर्वे सपुत्रास्सह बांधवाः। त्वया समर्चिताः सर्वे दानमानपरिग्रहैः
सर्वजण आपल्या पत्नी, मुले आणि नातेवाईकांसह, तुझ्या दान, सन्मान आणि आदराने सन्मानित झाले आहेत.