आनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्। उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
उत्तर दिशेच्या तोंडातून अनुष्टुभ आणि सवैराज छंद निर्माण झाले. त्यांच्या अंगांपासून विविध प्रकारची जीवसृष्टी निर्माण झाली.
सुरासुरपितॄन्सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः। ततः पुनः ससर्जासौ स कल्पादौ पितामहः
सृष्टीच्या प्रारंभी प्रजापतीने देव, दैत्य, पितर आणि माणसे निर्माण केली. मग कल्पाच्या सुरुवातीला, पितामहाने पुन्हा त्यांची निर्मिती केली.
यक्षान्पिशाचान्गंधर्वांस्तथैवाप्सरसां गणान्। सिद्धकिन्नररक्षांसि सिंहान्पक्षिमृगोरगान्
यक्ष, पिशाच, गंधर्व, तसेच अप्सरांचा समूह, सिद्ध, किन्नर, राक्षस, तसेच सिंह, पक्षी, जनावरं आणि साप—
अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजंगमम्। तत्ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृद्विभुः
नाश पावणाऱ्या आणि नाश न होणाऱ्या, स्थिर आणि चल अशा या साऱ्या गोष्टी त्या वेळी भगवंत ब्रह्मदेवांनी निर्माण केल्या.
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः
पूर्वीच्या सृष्टीत त्यांनी जे कर्म मिळवलं, तेच कर्म पुन्हा पुन्हा निर्माण होताना त्यांना मिळतं.
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते
हिंसा किंवा अहिंसा, सौम्यपणा किंवा क्रूरता, धर्म किंवा अधर्म, सत्य किंवा असत्य—ज्याचं जसं मन आहे, त्याला तसंच मिळतं आणि तेच त्याला आवडतं.
इंद्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः। नानात्त्वं विनियोगं च धातैव व्यसृजत्स्वयं
इंद्रियांच्या विषयांत, सर्व जीवांत आणि शरीरांत त्या प्रभूंनी स्वतः वेगवेगळ्या रूपांना आणि कार्यांना विभागून दिलं.
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपंचनम्। वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः
सर्व जीवांची नावं आणि रूपं, त्यांच्या कर्तव्यांची विविधता—हे सर्व देवादींच्या सुरुवातीला वेदातील शब्दांवरून त्यांनी ठरवलं.
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदे श्रुतानि वै। यथानियोगं योग्यानि अन्येषामपि सोकरोत्
वेदात ऐकू येणारी ऋषींची नावं जशी योग्य होती, तशी त्यांनी त्यांना आणि इतरांनाही त्यांच्या पात्रतेनुसार दिली.
यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यंते तानितान्येव तथा भावा युगादिषु
ऋतूंमध्ये जशी वेगवेगळी चिन्हं आणि रूपं एकामागून एक दिसतात, तशीच ही स्थिती युगांच्या सुरुवातीला प्रकट होते.
करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनःपुनः। सिसृक्षुश्शक्तियुक्तोसौ सृज्य शक्तिप्रचोदितः
अशा प्रकारे प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला, निर्माण करण्याची इच्छा आणि शक्ती असल्याने, तो प्रभू पुन्हा पुन्हा ही सृष्टी करतो.
भीष्म उवाच। अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः। ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तमसृजद्यथा
भीष्म म्हणाले: तुम्ही मानवांची 'अर्वाक्स्रोतस्' सृष्टी सांगितली. हे ब्राह्मण, ब्रह्मदेवांनी ती कशी निर्माण केली हे सविस्तर सांगा.
यथा सवर्णानसृजद्गुणांश्च स महामुने। यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम्
तो महर्षी, त्यांनी एकाच वर्णाचे आणि त्यांच्या गुणांचे लोक कसे निर्माण केले, आणि ब्राह्मण वगैरेंची कर्तव्ये कोणती हेही सांगा.
पुलस्त्य उवाच। सत्वाभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर्ब्रह्मणः प्रजाः। अजायंत कुरुश्रेष्ठ सत्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः
पुलस्त्य म्हणाले: ब्रह्मदेवांना सृष्टी करायची इच्छा झाली, तेव्हा सत्प्रवृत्ती असलेली प्रजा प्रथम त्यांच्या तोंडातून उत्पन्न झाली.
वक्षसो रजसोद्रिक्तास्तथान्या ब्रह्मणोभवन्। रजसस्तमसश्चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः
त्यांच्या छातीपासून रजोगुण अधिक असलेली, आणि त्यांच्या मांड्यांपासून रजोगुण व तमोगुण मिश्र असलेली प्रजा निर्माण झाली.
पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज कुरुसत्तम। तमःप्रधानास्ताः सर्वाश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः
त्यांच्या पायांपासून इतर प्रजा निर्माण झाली, त्या सर्व तमोगुणप्रधान होत्या. अशा प्रकारे चारही वर्णांची निर्मिती झाली.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम। पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—हे राजन, पाय, मांड्या, छाती आणि तोंड यांतून उत्पन्न झाले.
यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्मा चकार ह। चातुर्वर्ण्यं महाराज यज्ञसाधनमुत्तमम्
यज्ञाची सिद्धी व्हावी म्हणून ब्रह्मदेवांनी हे सर्व, म्हणजेच चारही वर्ण, श्रेष्ठ यज्ञसाधन म्हणून निर्माण केले.
यज्ञेनाप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण मानवाः। आप्यायंते धर्मयज्ञा यतः कल्याणहेतवः
यज्ञामुळे देवांची तृप्ती होते, आणि पावसामुळे माणसांची वाढ होते; कारण धर्मयुक्त यज्ञ हेच कल्याणाचं कारण आहे.
निष्पद्यंते नरैस्ते तु सुकर्मनिरतैः सदा। विरुद्धाचरणापेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः
हे सर्व तेच साध्य करतात जे नेहमी चांगल्या कर्मात मग्न असतात, वाईट वर्तन टाळतात, सज्जन असतात आणि योग्य मार्गाने चालतात.
स्वर्गापवर्गं मानुष्यात्प्राप्नुवंति नरा नृप। यच्चाभिरुचितं स्थानं तद्यांति मनुजा विभो
राजा, माणसं स्वर्ग, मुक्ती किंवा जी जागा त्यांना आवडते ती मिळवतात; त्यांना जशी इच्छा असेल तिथेच ते जातात, हे प्रभो.
प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ। सम्यक्शुद्धाः समाचारा चरणा नृपसत्तम
त्या सर्व जीवांना ब्रह्मदेवाने निर्माण केलं आणि चार वर्णांत विभागलं; ते सर्व स्वच्छ, चांगल्या वर्तनाचे आणि दृढ होते, राजाधिराज.
यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः। शुद्धांतःकरणाः शुद्धा धर्मानुष्ठाननिर्मलाः
ते आपली इच्छा प्रमाणे राहायचे, सर्व दुःखांपासून मुक्त होते, मनाने आणि अंतःकरणाने शुद्ध, आणि धर्माचं पालन करताना निर्मळ होते.
शुद्धे च तासां मनसि शुद्धांतःसंस्थिते हरौ। शुद्धज्ञानं प्रपश्यंति ब्रह्माख्यं येन तत्पदं
त्यांच्या मनात शुद्धता होती, अंतःकरण शुद्ध हरिवर स्थिर होतं, आणि त्यांना त्या शुद्ध ज्ञानाचा अनुभव येई, ज्याने ब्रह्मरूप परमपद प्राप्त होतं.
ततः कालात्मको योसौ विरिंचा वा स उच्यते। संसारपातमत्यर्थं घोरमल्पाल्पसारवत्
नंतर, जो काळ आहे किंवा ज्याला विरिञ्ची म्हणतात, तोच या संसारात पडण्याचं कारण आहे; तो अत्यंत भयंकर, अशुद्ध आणि क्षणभंगुर आहे.
अधर्मबीजभूतं तत्तमोलोभसमुद्गतम्। प्रजासु तासु राजेंद्र रागादिक्रमसाधनम्
राजा, तो तत्त्व अधर्माच्या बीजापासून, अज्ञान आणि लोभातून उत्पन्न होतो आणि त्या जीवांमध्ये राग वगैरे दोष वाढवण्याचं साधन बनतो.
ततः सा सहजासिद्धिस्तेषां नातीव जायते। राजन्वश्यादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवंति याः
मग त्यांची नैसर्गिक सिद्धी फारशी होत नाही; राजन, आणि इतर आठ सिद्धी जशा वशिकरण वगैरे, त्या देखील प्रकट होतात.
तासु क्षीणास्वशेषासु वर्द्धमाने च पातके। द्वंद्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवंति ततः प्रजाः
त्या सिद्धी कमी किंवा संपल्या, आणि पाप वाढलं, की मग त्या जीवांना द्वंद्वामुळे होणाऱ्या दुःखांचा अनुभव येतो.
ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्वार्क्षं पार्वतमौदकम्। धान्वनं च तथा दुर्गं पुरं खार्वटकादि यत्
मग त्यांनी डोंगर, जंगल, पाणी, रान अशा प्रकारची किल्ले, तसेच नगरे आणि गावे निर्माण केली, राजन.
गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु। शीततापादिबाधानां प्रशमाय महामते
त्या नगरांत आणि इतर ठिकाणी त्यांनी योग्यप्रमाणे घरे बांधली, हे महात्म्या, जेणेकरून थंडी, ऊन वगैरे त्रास कमी होतील.