समुद्धर भवायेश कुरु सर्वजगद्धितं। एवं संस्तूयमानश्च परमात्मा महीधरः
हे प्रभो, सर्व जगाच्या भल्यासाठी ही पृथ्वी वर उचल आणि सर्वांचे कल्याण कर. अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, तो परमात्मा, पृथ्वी धारण करणारा,
उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवान्स महार्णवे। तस्योपरि जलौघेस्य महती नौरिवस्थिता
त्याने पटकन पृथ्वी उचलली आणि ती मोठ्या समुद्रावर ठेवली. त्या पृथ्वीवर पाण्याचा मोठा थर मोठ्या नौकेसारखा स्थिर राहिला.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यामचिनोद्गिरीन्। यथाविभागं भगवाननादिः पुरुषोत्तमः
मग, पृथ्वी सपाट करून, आद्य पुरुषाने त्या पृथ्वीवर पर्वत त्यांच्या त्यांच्या जागी नीट लावले.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथं। भूताद्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
नंतर, पृथ्वीचे विभाग करून, त्याने सात द्वीप पूर्वीप्रमाणे स्थापले आणि भूतादी चार लोकही पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले.
ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वमेतदेव प्रदर्शितं। तुष्टेन देवदेवेन त्वं देवः पुरुषोत्तमः
हे सर्व पूर्वी विष्णूंनी ब्रह्माला दाखवले होते. देवांचा संतुष्ट स्वामी म्हणून, तुम्हीच सर्वोच्च देवता आहात.
त्वया मया जगच्चेदं धार्यं पाल्यं च यत्नतः। येषां त्वसुरमुख्यानां वरो दत्तो मयाधुना
हे जग तुझ्या आणि माझ्या द्वारे काळजीपूर्वक सांभाळले आणि जपले पाहिजे. आता मी असुरांच्या प्रमुखांना वर दिला आहे.
देवानां हितकामेन हंतव्यास्ते त्वया विभो। अहं सृष्टिं करिष्यामि सा च पाल्या त्वया विभो
देवतांच्या हितासाठी, हे प्रभो, त्यांचा नाश कर. मी सृष्टी निर्माण करीन आणि तू तिचे रक्षण कर, हे प्रभो.
एवमुक्तो गतो विष्णुर्देवादीनसृजद्विभुः। अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः
असे म्हणून, विष्णू निघून गेले आणि प्रभूंनी देवांची निर्मिती केली. पण त्यांच्या अज्ञानातून एक अंधकारमय जीव उत्पन्न झाला.
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञकः। पंचधावस्थितः सर्गो ध्यायतस्तु महात्मनः
अंधार, गोंधळ, मोठा भ्रम, तामिस्र आणि ज्याला अंधसंज्ञक म्हणतात — अशी पाच प्रकारची सृष्टी त्या महान आत्म्याच्या ध्यानातून निर्माण झाली.
बहिरंतश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः। मुख्यानागायतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयं
बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाश नसलेली, स्वतःला झाकून ठेवणारी, वृक्षस्वरूप असलेली ही सृष्टी मुख्य जीवांची पहिली निर्मिती म्हणून सांगितली आहे; हीच मुख्य सृष्टी आहे.
तं दृष्ट्वा साधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः। तस्याभिध्यायतस्सर्गस्तिर्यक्स्रोतोभ्यवर्तत
ती सृष्टी निष्फळ आहे हे पाहून प्रभूंनी दुसरी वेगळी सृष्टी मनात आणली; त्यांच्या ध्यानातून तिर्यक्स्रोतस नावाची सृष्टी उत्पन्न झाली.
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः स्यात्तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः। पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्राया ह्यवेदिनः
ज्यांची कृती आडवी असते म्हणून त्यांना तिर्यक्स्रोतस म्हणतात; गायी वगैरे प्राणी म्हणून हे प्रसिद्ध आहेत, हे प्राणी प्रामुख्याने अज्ञान आणि अंधाराने व्यापलेले आहेत.
उत्पथग्राहिणश्चैव ते ज्ञाने ज्ञानमानिनः। अहंकृतास्त्वहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः। अंतःप्रकाशास्ते सर्व आवृतास्ते परस्परम्
हे सर्व प्राणी चुकीच्या मार्गाला लागतात, अज्ञान असूनही स्वतःला ज्ञानी समजतात; अहंकार आणि गर्वाने भरलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे असून, सर्वांच्या अंतरात प्रकाश असला तरी एकमेकांना झाकून टाकतात.
तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोभवत्। ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्विकोर्ध्वमवर्तत
ती सृष्टीही निष्फळ आहे असे मानून त्यांनी पुन्हा ध्यान केले; त्यातून तिसरी सत्त्वगुणप्रधान, वरच्या दिशेने जाणारी सृष्टी निर्माण झाली.
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरंतरनावृताः। प्रकाशा बहिरंतश्च ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृताः
हे जीव सुख आणि आनंदाने परिपूर्ण आहेत, बाहेर आणि आत दोन्हीकडे झाकले गेलेले नाहीत; बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाशमान आहेत, म्हणून त्यांना ऊर्ध्वस्रोतस म्हणतात.
तुष्टात्मनस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु संस्मृतः। तस्मिन्सर्गे भवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा
तिसरी सृष्टी, जी संतुष्ट स्वभावाची आहे, ती देवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; ती सृष्टी पूर्ण होताच ब्रह्मदेवाला आनंद झाला.
ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम्। असाधकांस्तुतान्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्
मूळ सृष्टीपासून निर्माण झालेल्या निष्फळ सृष्टींची जाणीव करून घेत, त्यांनी पुन्हा एकदा सर्वश्रेष्ठ आणि फलदायी सृष्टीचे ध्यान केले.
तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः। प्रादुर्भूतस्तदाव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः
अशा प्रकारे सत्य मनाने ध्यान करत असताना, अप्रकटातून अवाक्स्रोतस नावाची फलदायी सृष्टी प्रकट झाली.
यस्मादर्वाक्प्रवर्तंते ततोऽवाक्स्रोतसस्तु ते। ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः
ज्यांची कृती खालीच्या दिशेने जाते म्हणून त्यांना अवाक्स्रोतस म्हणतात; हे जीव प्रकाशाने भरलेले असले तरी अंधार आणि राजोगुण यांचा प्रभाव त्यांच्यावर अधिक आहे.
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः। प्रकाशा बहिरंतश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
म्हणून हे जीव दुःखाने भरलेले आहेत आणि वारंवार कर्म करतात; बाहेर आणि आत प्रकाशमान असून, हेच मानव आहेत आणि हे फलदायी आहेत.
पंचमोनुग्रहः सर्गः स चतुर्द्धा व्यवस्थितः। विपर्ययेण सिद्ध्या च शक्त्या तुष्ट्या तथैव च ७३ (तुलनीय - ब्रह्माण्ड पुराणम् [https://sa.wikisource.org/s/89a १.१.५.६१], लिङ्ग पुराणम् [https://sa.wikisource.org/s/4ii १.७०.१५८])। विवृत्तं वर्त्तमानं च ते न जानंति वै पुनः। भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते
पाचवी सृष्टी म्हणजे कृपेसाठीची सृष्टी, ती चार प्रकारांनी स्थिर आहे — उलटपणा, सिद्धी, शक्ती आणि तृप्ती. सहावी सृष्टी, जी भूतादिकांची आहे, त्या जीवांना जे घडून गेले किंवा सध्या घडते ते समजत नाही.
ते परिग्राहिणः सर्वे सविभागतरास्तु ते। चोदना जाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकास्तु ते
हे सर्व जीव मिळवणारे आहेत आणि अधिक स्पष्टपणे विभागलेले आहेत; हे प्रेरणेने आणि जपाच्या सवयीने वागणारे आहेत, आणि त्यांना भूतादिक म्हणतात.
इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र नृपसत्तम। प्रथमो महतस्सर्गो द्वितीयो ब्रह्मणस्तु यः
राजांमध्ये श्रेष्ठ, येथे सहा सृष्टी सांगितल्या आहेत: पहिली महत्सृष्टी, दुसरी ब्रह्माची सृष्टी.
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गोहि स स्मृतः। वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैंद्रियकः स्मृतः
दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची आहे, तिला भूतसृष्टी असेही म्हणतात; तिसरी वैकारिक सृष्टी, ती इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.
इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः। मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
अशा प्रकारे ही प्राकृत सृष्टी बुद्धीच्या आधारे निर्माण झाली; चौथी म्हणजे मुख्य सृष्टी, ती स्थावर जीवांची मुख्य सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.
तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यस्स उच्यते। ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
तिर्यक्स्रोतस जी सृष्टी सांगितली आहे, तीच तिर्यकयोनी म्हणजे प्राण्यांची सृष्टी आहे; त्यानंतर सहावी म्हणजे देवांची सृष्टी, जिला ऊर्ध्वस्रोतस म्हणतात.
ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः। अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्विकस्तामसस्तु सः
त्यानंतर, वाक्चानल असलेल्या सृष्टीचा सातवा भाग म्हणजे मानवांची सृष्टी आहे. आठवी सृष्टी कृपेची असून ती सात्त्विक आहे, आणि तामस सृष्टी तीच आहे.
पंचैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः। प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः
ही पाच सृष्टी वैकृत म्हणजे बदललेली मानली जातात, आणि पहिल्या तीन सृष्टी प्राकृत म्हणजे मूळ समजल्या जातात. नववी कौमार सृष्टी ही दोन्ही, प्राकृत आणि वैकृत, समजली जाते.
एते तव समाख्याता नवसर्गाः प्रजापतेः। प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः
हे पाहा, सृष्टीच्या अधिपतीच्या नऊ सृष्टी, प्राकृत आणि वैकृत, या जगाच्या मूळ कारण आहेत, असे तुला सांगितले.
सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि। भीष्म उवाच। संक्षेपात्कथिताः सर्गा देवादीनां गुरोस्तथा
जगाच्या स्वामीने केलेल्या सृष्टीबद्दल तुला अजून काय ऐकायचे आहे? भीष्म म्हणाले: देव, इतर आणि गुरू यांच्या सृष्टी थोडक्यात सांगितल्या आहेत.