प्रयांति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातलेऽधकृतशब्दसंततिः। बलाहकानां च तति स्तुतस्य श्वासानिलास्ता परितः प्रयाति
घोड्यांच्या टाचा जमिनीवर आदळल्यामुळे पाण्याला खळबळ माजते आणि ते पाणी खाली रसातळात जाते. त्यावेळी सतत आवाज होतो. स्तुती केलेल्या मेघांचा श्वासासारखा वारा सर्वत्र पसरतो.
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विदार्य। विधून्वतो वेदमयं श(शि?)रीरं रोमांतरस्था मुनयो जुषंति
पाण्यात भिजलेल्या पोटाचा तो महावराह पृथ्वी फाडून वर येतो, तेव्हा त्याच्या वेदस्वरूप देहाच्या केसांच्या रोमकूपात राहणारे ऋषी, तो आपले शरीर हलवतो तेव्हा, आनंदाने नांदतात.
जनेश्वराणां परमेश केशव प्रभुर्गदा शंखदरासिचक्रधृक्। प्रभूति नाश स्थिति हेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्
हे परब्रह्म, हे केशव, सर्व लोकांचे स्वामी, गदा, शंख आणि चक्र धारण करणारे प्रभू, निर्माण, नाश आणि पालन यांचे कारण फक्त तुम्हीच आहात. तुमच्याशिवाय दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ स्थान नाही.
पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दंतेषु यज्ञाः श्रुतयश्च वक्त्रे। हुताश जिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
तुमच्या पायांत वेद आहेत, तुमच्या दातांत यज्ञ आणि शास्त्रे आहेत, तुमच्या दातांमध्ये यज्ञ आहेत, तोंडात श्रुती आहेत, जिभेवर अग्नी आहे आणि तुमच्या अंगावरील केस म्हणजे कुशा गवत आहे. हे प्रभो, तुम्हीच यज्ञस्वरूप आहात.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदंतरं तद्वपुषा तवैव। व्याप्तं जगद्वापि समस्तमेतद्धिताय विश्वस्य विभो भवत्वम्
स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यातील अपूर्व सामर्थ्य असलेली जागा फक्त तुमच्या रूपाने व्यापली आहे. खरे तर, हे सर्व जग तुमच्यामुळे व्यापले गेले आहे, हे विश्वाचे स्वामी, सर्वांच्या कल्याणासाठी.
परमात्मा त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते
तुमच्याशिवाय दुसरा कोणताही परात्मा नाही, हे जगाचे अधिपती, फक्त तुम्हीच सर्वोच्च आत्मा आहात.
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरं। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः
हीच तुमची महती आहे, जिच्यामुळे सर्व चराचर वस्तूंमध्ये तुम्ही व्यापलेले आहात. हे संपूर्ण जग ज्ञानस्वरूप आहे, पण अज्ञ लोकांना ते समजत नाही.
अर्थस्वरूपं पश्यंतो भ्राम्यंते तमसः प्लवे। ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ५० 1.3.
जे फक्त भौतिक स्वरूप पाहतात, ते अज्ञानाच्या प्रवाहात भरकटतात. पण ज्यांचे मन शुद्ध आहे आणि जे ज्ञान जाणतात, ते हे संपूर्ण जग ओळखतात.
ज्ञानात्मकं प्रपश्यंति त्वद्रूपं परमेश्वर। प्रसीद सर्वभूतात्मन्भवाय जगतस्त्विमाम्
हे परब्रह्म, जे तुझे ज्ञानस्वरूप रूप पाहतात, हे सर्व भूतांच्या आत्म्या, कृपा कर आणि या जगाच्या कल्याणासाठी असावेस.
उद्धरोर्वीममेयात्मन्निमग्नामब्जलोचन। सत्वोद्रिक्तोसि भगवन्गोविंद पृथिवीमिमाम्
हे कमळासारख्या डोळ्यांनो, ज्यांचे स्वरूप मोजता येत नाही, हे गोविंदा, तुम्ही सत्त्वगुणाने परिपूर्ण आहात. ही पृथ्वी वर उचलून घ्या.
समुद्धर भवायेश कुरु सर्वजगद्धितं। एवं संस्तूयमानश्च परमात्मा महीधरः
हे प्रभो, सर्व जगाच्या भल्यासाठी ही पृथ्वी वर उचल आणि सर्वांचे कल्याण कर. अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, तो परमात्मा, पृथ्वी धारण करणारा,
उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवान्स महार्णवे। तस्योपरि जलौघेस्य महती नौरिवस्थिता
त्याने पटकन पृथ्वी उचलली आणि ती मोठ्या समुद्रावर ठेवली. त्या पृथ्वीवर पाण्याचा मोठा थर मोठ्या नौकेसारखा स्थिर राहिला.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यामचिनोद्गिरीन्। यथाविभागं भगवाननादिः पुरुषोत्तमः
मग, पृथ्वी सपाट करून, आद्य पुरुषाने त्या पृथ्वीवर पर्वत त्यांच्या त्यांच्या जागी नीट लावले.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथं। भूताद्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
नंतर, पृथ्वीचे विभाग करून, त्याने सात द्वीप पूर्वीप्रमाणे स्थापले आणि भूतादी चार लोकही पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले.
ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वमेतदेव प्रदर्शितं। तुष्टेन देवदेवेन त्वं देवः पुरुषोत्तमः
हे सर्व पूर्वी विष्णूंनी ब्रह्माला दाखवले होते. देवांचा संतुष्ट स्वामी म्हणून, तुम्हीच सर्वोच्च देवता आहात.
त्वया मया जगच्चेदं धार्यं पाल्यं च यत्नतः। येषां त्वसुरमुख्यानां वरो दत्तो मयाधुना
हे जग तुझ्या आणि माझ्या द्वारे काळजीपूर्वक सांभाळले आणि जपले पाहिजे. आता मी असुरांच्या प्रमुखांना वर दिला आहे.
देवानां हितकामेन हंतव्यास्ते त्वया विभो। अहं सृष्टिं करिष्यामि सा च पाल्या त्वया विभो
देवतांच्या हितासाठी, हे प्रभो, त्यांचा नाश कर. मी सृष्टी निर्माण करीन आणि तू तिचे रक्षण कर, हे प्रभो.
एवमुक्तो गतो विष्णुर्देवादीनसृजद्विभुः। अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः
असे म्हणून, विष्णू निघून गेले आणि प्रभूंनी देवांची निर्मिती केली. पण त्यांच्या अज्ञानातून एक अंधकारमय जीव उत्पन्न झाला.
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञकः। पंचधावस्थितः सर्गो ध्यायतस्तु महात्मनः
अंधार, गोंधळ, मोठा भ्रम, तामिस्र आणि ज्याला अंधसंज्ञक म्हणतात — अशी पाच प्रकारची सृष्टी त्या महान आत्म्याच्या ध्यानातून निर्माण झाली.
बहिरंतश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः। मुख्यानागायतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयं
बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाश नसलेली, स्वतःला झाकून ठेवणारी, वृक्षस्वरूप असलेली ही सृष्टी मुख्य जीवांची पहिली निर्मिती म्हणून सांगितली आहे; हीच मुख्य सृष्टी आहे.
तं दृष्ट्वा साधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः। तस्याभिध्यायतस्सर्गस्तिर्यक्स्रोतोभ्यवर्तत
ती सृष्टी निष्फळ आहे हे पाहून प्रभूंनी दुसरी वेगळी सृष्टी मनात आणली; त्यांच्या ध्यानातून तिर्यक्स्रोतस नावाची सृष्टी उत्पन्न झाली.
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः स्यात्तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः। पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्राया ह्यवेदिनः
ज्यांची कृती आडवी असते म्हणून त्यांना तिर्यक्स्रोतस म्हणतात; गायी वगैरे प्राणी म्हणून हे प्रसिद्ध आहेत, हे प्राणी प्रामुख्याने अज्ञान आणि अंधाराने व्यापलेले आहेत.
उत्पथग्राहिणश्चैव ते ज्ञाने ज्ञानमानिनः। अहंकृतास्त्वहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः। अंतःप्रकाशास्ते सर्व आवृतास्ते परस्परम्
हे सर्व प्राणी चुकीच्या मार्गाला लागतात, अज्ञान असूनही स्वतःला ज्ञानी समजतात; अहंकार आणि गर्वाने भरलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे असून, सर्वांच्या अंतरात प्रकाश असला तरी एकमेकांना झाकून टाकतात.
तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोभवत्। ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्विकोर्ध्वमवर्तत
ती सृष्टीही निष्फळ आहे असे मानून त्यांनी पुन्हा ध्यान केले; त्यातून तिसरी सत्त्वगुणप्रधान, वरच्या दिशेने जाणारी सृष्टी निर्माण झाली.
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरंतरनावृताः। प्रकाशा बहिरंतश्च ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृताः
हे जीव सुख आणि आनंदाने परिपूर्ण आहेत, बाहेर आणि आत दोन्हीकडे झाकले गेलेले नाहीत; बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाशमान आहेत, म्हणून त्यांना ऊर्ध्वस्रोतस म्हणतात.
तुष्टात्मनस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु संस्मृतः। तस्मिन्सर्गे भवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा
तिसरी सृष्टी, जी संतुष्ट स्वभावाची आहे, ती देवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; ती सृष्टी पूर्ण होताच ब्रह्मदेवाला आनंद झाला.
ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम्। असाधकांस्तुतान्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्
मूळ सृष्टीपासून निर्माण झालेल्या निष्फळ सृष्टींची जाणीव करून घेत, त्यांनी पुन्हा एकदा सर्वश्रेष्ठ आणि फलदायी सृष्टीचे ध्यान केले.
तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः। प्रादुर्भूतस्तदाव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः
अशा प्रकारे सत्य मनाने ध्यान करत असताना, अप्रकटातून अवाक्स्रोतस नावाची फलदायी सृष्टी प्रकट झाली.
यस्मादर्वाक्प्रवर्तंते ततोऽवाक्स्रोतसस्तु ते। ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः
ज्यांची कृती खालीच्या दिशेने जाते म्हणून त्यांना अवाक्स्रोतस म्हणतात; हे जीव प्रकाशाने भरलेले असले तरी अंधार आणि राजोगुण यांचा प्रभाव त्यांच्यावर अधिक आहे.
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः। प्रकाशा बहिरंतश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
म्हणून हे जीव दुःखाने भरलेले आहेत आणि वारंवार कर्म करतात; बाहेर आणि आत प्रकाशमान असून, हेच मानव आहेत आणि हे फलदायी आहेत.