मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोहं पूर्वमुत्थिता। परमात्मन्नमस्तेस्तु पुरुषात्मन्नमोस्तु ते
माझा आज या पाण्यातून उद्धार कर, कारण मी पूर्वी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे. परमात्मा, तुला नमस्कार. सर्व जीवांच्या आत्मा, तुला नमस्कार.
प्रधानव्यक्तरूपाय कालभूताय ते नमः। त्वं कर्त्तासर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत्
अव्यक्त आणि व्यक्त अशा मूळ प्रकृतीच्या रूपाला, काळरूप असलेल्या तुला नमस्कार. सर्व जीवांचा निर्माण करणारा, पालन करणारा आणि संहार करणारा तूच आहेस.
सर्गादौ यः परोब्रह्मा विष्णुरुद्रात्मरूपधृक्। भक्षयित्वा च सकलं जगत्येकार्णवीकृते
सृष्टीच्या आरंभी जो परब्रह्म, विष्णू, रुद्र आणि आत्मा या रूपात प्रकट होतो, आणि जेव्हा संपूर्ण जग एकाच समुद्रात विलीन होते, तेव्हा सर्व काही पचवतो—
शेषे त्वमेव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः। भवतो यत्परं रूपं तन्न जानाति कश्चन
शेवटी, गोविंदा, फक्त तूच उरतोस, ज्ञानी लोक ध्यान करतात. तुझे परम रूप कोणालाही माहीत नाही.
अवतारेषु यद्रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः। त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः
तू अवतार घेतलेली जी रूपे आहेत, त्यांची देवता पूजा करतात. मुक्ती इच्छिणारे, तुला परब्रह्म मानून उपासना करून मोक्ष प्राप्त करतात.
वासुदेवमनाराध्य को हि मोक्षमवाप्स्यति। यद्रूपं मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः
वासुदेवाची उपासना न करता कोणाला मोक्ष मिळू शकतो? तुझे जे रूप मनाने आणि इंद्रियांनी जाणता येते—
बुद्ध्या च यत्परिछेद्यं तद्रूपमखिलं तव। त्वन्मय्यहं त्वदाधारात्वत्सृष्टा त्वामुपाश्रिता
आणि बुद्धीने जे समजता येते, ते सर्व तुझेच रूप आहे. मी तुझ्याने व्यापलेली आहे, तुझ्यावर आधारलेली आहे, तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे आणि मी तुझ्या आश्रयाला आले आहे.
माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्। एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या पृथिवीधरः
म्हणूनच हे जग मला माधवी असे म्हणते. पृथ्वीने अशी स्तुती केल्यावर, पृथ्वीला धारण करणारा—
सामस्वरध्वनिः श्रीमान्जगर्ज परिघर्घरम्। ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः। रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्
श्रीमान् वराहाने सामस्वरासारखा आणि मेघगर्जनेसारखा आवाज केला. मग मोठ्या वराहाने, कमळासारख्या डोळ्यांनी, स्वतःच्या दातावर पृथ्वी उचलली आणि पाताळातून निळ्या पर्वतासारखा, कमळाच्या पानासारखा वर आला.
उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तदाप्लवांभो जनलोक संश्रयान्। सनंदनादीनपकल्मषान्मुनींश्चकार भूयोपि पवित्रतास्पदम्
तो वर येताना, त्याच्या तोंडातून निघालेल्या वाऱ्याने पाणी हलले, आणि जनलोकात आश्रय घेतलेल्या, सनंदनासारख्या पापरहित ऋषींचे मन अधिक शुद्ध झाले.
प्रयांति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातलेऽधकृतशब्दसंततिः। बलाहकानां च तति स्तुतस्य श्वासानिलास्ता परितः प्रयाति
घोड्यांच्या टाचा जमिनीवर आदळल्यामुळे पाण्याला खळबळ माजते आणि ते पाणी खाली रसातळात जाते. त्यावेळी सतत आवाज होतो. स्तुती केलेल्या मेघांचा श्वासासारखा वारा सर्वत्र पसरतो.
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विदार्य। विधून्वतो वेदमयं श(शि?)रीरं रोमांतरस्था मुनयो जुषंति
पाण्यात भिजलेल्या पोटाचा तो महावराह पृथ्वी फाडून वर येतो, तेव्हा त्याच्या वेदस्वरूप देहाच्या केसांच्या रोमकूपात राहणारे ऋषी, तो आपले शरीर हलवतो तेव्हा, आनंदाने नांदतात.
जनेश्वराणां परमेश केशव प्रभुर्गदा शंखदरासिचक्रधृक्। प्रभूति नाश स्थिति हेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्
हे परब्रह्म, हे केशव, सर्व लोकांचे स्वामी, गदा, शंख आणि चक्र धारण करणारे प्रभू, निर्माण, नाश आणि पालन यांचे कारण फक्त तुम्हीच आहात. तुमच्याशिवाय दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ स्थान नाही.
पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दंतेषु यज्ञाः श्रुतयश्च वक्त्रे। हुताश जिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
तुमच्या पायांत वेद आहेत, तुमच्या दातांत यज्ञ आणि शास्त्रे आहेत, तुमच्या दातांमध्ये यज्ञ आहेत, तोंडात श्रुती आहेत, जिभेवर अग्नी आहे आणि तुमच्या अंगावरील केस म्हणजे कुशा गवत आहे. हे प्रभो, तुम्हीच यज्ञस्वरूप आहात.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदंतरं तद्वपुषा तवैव। व्याप्तं जगद्वापि समस्तमेतद्धिताय विश्वस्य विभो भवत्वम्
स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यातील अपूर्व सामर्थ्य असलेली जागा फक्त तुमच्या रूपाने व्यापली आहे. खरे तर, हे सर्व जग तुमच्यामुळे व्यापले गेले आहे, हे विश्वाचे स्वामी, सर्वांच्या कल्याणासाठी.
परमात्मा त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते
तुमच्याशिवाय दुसरा कोणताही परात्मा नाही, हे जगाचे अधिपती, फक्त तुम्हीच सर्वोच्च आत्मा आहात.
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरं। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः
हीच तुमची महती आहे, जिच्यामुळे सर्व चराचर वस्तूंमध्ये तुम्ही व्यापलेले आहात. हे संपूर्ण जग ज्ञानस्वरूप आहे, पण अज्ञ लोकांना ते समजत नाही.
अर्थस्वरूपं पश्यंतो भ्राम्यंते तमसः प्लवे। ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ५० 1.3.
जे फक्त भौतिक स्वरूप पाहतात, ते अज्ञानाच्या प्रवाहात भरकटतात. पण ज्यांचे मन शुद्ध आहे आणि जे ज्ञान जाणतात, ते हे संपूर्ण जग ओळखतात.
ज्ञानात्मकं प्रपश्यंति त्वद्रूपं परमेश्वर। प्रसीद सर्वभूतात्मन्भवाय जगतस्त्विमाम्
हे परब्रह्म, जे तुझे ज्ञानस्वरूप रूप पाहतात, हे सर्व भूतांच्या आत्म्या, कृपा कर आणि या जगाच्या कल्याणासाठी असावेस.
उद्धरोर्वीममेयात्मन्निमग्नामब्जलोचन। सत्वोद्रिक्तोसि भगवन्गोविंद पृथिवीमिमाम्
हे कमळासारख्या डोळ्यांनो, ज्यांचे स्वरूप मोजता येत नाही, हे गोविंदा, तुम्ही सत्त्वगुणाने परिपूर्ण आहात. ही पृथ्वी वर उचलून घ्या.
समुद्धर भवायेश कुरु सर्वजगद्धितं। एवं संस्तूयमानश्च परमात्मा महीधरः
हे प्रभो, सर्व जगाच्या भल्यासाठी ही पृथ्वी वर उचल आणि सर्वांचे कल्याण कर. अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, तो परमात्मा, पृथ्वी धारण करणारा,
उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवान्स महार्णवे। तस्योपरि जलौघेस्य महती नौरिवस्थिता
त्याने पटकन पृथ्वी उचलली आणि ती मोठ्या समुद्रावर ठेवली. त्या पृथ्वीवर पाण्याचा मोठा थर मोठ्या नौकेसारखा स्थिर राहिला.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यामचिनोद्गिरीन्। यथाविभागं भगवाननादिः पुरुषोत्तमः
मग, पृथ्वी सपाट करून, आद्य पुरुषाने त्या पृथ्वीवर पर्वत त्यांच्या त्यांच्या जागी नीट लावले.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथं। भूताद्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
नंतर, पृथ्वीचे विभाग करून, त्याने सात द्वीप पूर्वीप्रमाणे स्थापले आणि भूतादी चार लोकही पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले.
ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वमेतदेव प्रदर्शितं। तुष्टेन देवदेवेन त्वं देवः पुरुषोत्तमः
हे सर्व पूर्वी विष्णूंनी ब्रह्माला दाखवले होते. देवांचा संतुष्ट स्वामी म्हणून, तुम्हीच सर्वोच्च देवता आहात.
त्वया मया जगच्चेदं धार्यं पाल्यं च यत्नतः। येषां त्वसुरमुख्यानां वरो दत्तो मयाधुना
हे जग तुझ्या आणि माझ्या द्वारे काळजीपूर्वक सांभाळले आणि जपले पाहिजे. आता मी असुरांच्या प्रमुखांना वर दिला आहे.
देवानां हितकामेन हंतव्यास्ते त्वया विभो। अहं सृष्टिं करिष्यामि सा च पाल्या त्वया विभो
देवतांच्या हितासाठी, हे प्रभो, त्यांचा नाश कर. मी सृष्टी निर्माण करीन आणि तू तिचे रक्षण कर, हे प्रभो.
एवमुक्तो गतो विष्णुर्देवादीनसृजद्विभुः। अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः
असे म्हणून, विष्णू निघून गेले आणि प्रभूंनी देवांची निर्मिती केली. पण त्यांच्या अज्ञानातून एक अंधकारमय जीव उत्पन्न झाला.
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञकः। पंचधावस्थितः सर्गो ध्यायतस्तु महात्मनः
अंधार, गोंधळ, मोठा भ्रम, तामिस्र आणि ज्याला अंधसंज्ञक म्हणतात — अशी पाच प्रकारची सृष्टी त्या महान आत्म्याच्या ध्यानातून निर्माण झाली.
बहिरंतश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः। मुख्यानागायतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयं
बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाश नसलेली, स्वतःला झाकून ठेवणारी, वृक्षस्वरूप असलेली ही सृष्टी मुख्य जीवांची पहिली निर्मिती म्हणून सांगितली आहे; हीच मुख्य सृष्टी आहे.