शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः। एकमस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणोनघ
ब्रह्मदेवाची शंभर वर्षे म्हणजे त्याचे परिपूर्ण आयुष्य. त्यातील एक परार्ध संपला आहे, हे निष्पाप.
तस्यान्तेभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः। द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै नृप
त्या शेवटी जो महाकल्प आहे, त्याला पाद्म कल्प म्हणतात. आता दुसऱ्या परार्धाचा काळ चालू आहे, हे राजन.
वाराह इति कल्पोयं प्रथमः परिकल्पितः। ब्रह्मा नारायणाख्योसौ कल्पादौ भगवान्यथा
हा वराहकल्प पहिला कल्प मानला गेला आहे. कल्पाच्या सुरुवातीला ब्रह्मा-नारायण नावाचा भगवान असा होता.
ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने। पुलस्त्य उवाच। प्रजाः ससर्ज भगवाननादिस्सर्वसंभवः
त्याने सर्व जीवांची निर्मिती केली—हे महर्षे, हे सांग. पुलस्त्य म्हणाले: सर्वांचा आद्य कारण असलेल्या भगवंताने सृष्टीची निर्मिती केली.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः। सत्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
मागील कल्पाच्या शेवटी, रात्र संपल्यावर प्रभू जागा झाला. सत्त्वगुणाने भरलेल्या ब्रह्माने जग रिकामे असल्याचे पाहिले.
तोयान्तस्स महीं ज्ञात्वा निमग्नां वारिसंप्लवे। प्रविचिंत्य तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
पृथ्वी पाण्यात बुडालेली आहे हे समजून, प्रजापतीने विचार केला आणि तिला वर काढायचे ठरवले.
विष्णुरूपं तदा ज्ञात्वा पृथ्वीं वोढुं स्वतेजसा। मत्स्यकूर्मादिकां चान्यां वाराहीं तनुमाविशत्
त्याने विष्णूचे रूप ओळखून, स्वतःच्या तेजाने पृथ्वीला उचलण्यासाठी, मत्स्य, कूर्म इत्यादींपेक्षा वेगळ्या वराहाच्या रूपात प्रवेश केला.
वेदयज्ञमयं रूपमाश्रित्य जगतः स्थितौ। स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः
वेद आणि यज्ञमय रूप धारण करून, स्थिर आत्मा, सर्वांचा आत्मा, परमात्मा आणि प्रजापती जगाच्या आधारासाठी स्थिर राहिला.
प्रविवेशे तदा तोयं तोयाधारे धराधरः। निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलमागतम्
मग तो, पृथ्वीला धारण करणारा, पाण्यात गेला. तेव्हा देवीने त्याला पाहिले आणि ती पाताळात पोहोचली होती.
तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा। पृथिव्युवाच। नमस्ते सर्वभूताय नमस्ते परमात्मने
वासुंधरेने भक्तीने नम्र होऊन त्याचे स्तवन केले. पृथ्वी म्हणाली: सर्व भूतांचा आधार असलेल्या, परमात्मा, तुला नमस्कार.
मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोहं पूर्वमुत्थिता। परमात्मन्नमस्तेस्तु पुरुषात्मन्नमोस्तु ते
माझा आज या पाण्यातून उद्धार कर, कारण मी पूर्वी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे. परमात्मा, तुला नमस्कार. सर्व जीवांच्या आत्मा, तुला नमस्कार.
प्रधानव्यक्तरूपाय कालभूताय ते नमः। त्वं कर्त्तासर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत्
अव्यक्त आणि व्यक्त अशा मूळ प्रकृतीच्या रूपाला, काळरूप असलेल्या तुला नमस्कार. सर्व जीवांचा निर्माण करणारा, पालन करणारा आणि संहार करणारा तूच आहेस.
सर्गादौ यः परोब्रह्मा विष्णुरुद्रात्मरूपधृक्। भक्षयित्वा च सकलं जगत्येकार्णवीकृते
सृष्टीच्या आरंभी जो परब्रह्म, विष्णू, रुद्र आणि आत्मा या रूपात प्रकट होतो, आणि जेव्हा संपूर्ण जग एकाच समुद्रात विलीन होते, तेव्हा सर्व काही पचवतो—
शेषे त्वमेव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः। भवतो यत्परं रूपं तन्न जानाति कश्चन
शेवटी, गोविंदा, फक्त तूच उरतोस, ज्ञानी लोक ध्यान करतात. तुझे परम रूप कोणालाही माहीत नाही.
अवतारेषु यद्रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः। त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः
तू अवतार घेतलेली जी रूपे आहेत, त्यांची देवता पूजा करतात. मुक्ती इच्छिणारे, तुला परब्रह्म मानून उपासना करून मोक्ष प्राप्त करतात.
वासुदेवमनाराध्य को हि मोक्षमवाप्स्यति। यद्रूपं मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः
वासुदेवाची उपासना न करता कोणाला मोक्ष मिळू शकतो? तुझे जे रूप मनाने आणि इंद्रियांनी जाणता येते—
बुद्ध्या च यत्परिछेद्यं तद्रूपमखिलं तव। त्वन्मय्यहं त्वदाधारात्वत्सृष्टा त्वामुपाश्रिता
आणि बुद्धीने जे समजता येते, ते सर्व तुझेच रूप आहे. मी तुझ्याने व्यापलेली आहे, तुझ्यावर आधारलेली आहे, तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे आणि मी तुझ्या आश्रयाला आले आहे.
माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्। एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या पृथिवीधरः
म्हणूनच हे जग मला माधवी असे म्हणते. पृथ्वीने अशी स्तुती केल्यावर, पृथ्वीला धारण करणारा—
सामस्वरध्वनिः श्रीमान्जगर्ज परिघर्घरम्। ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः। रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्
श्रीमान् वराहाने सामस्वरासारखा आणि मेघगर्जनेसारखा आवाज केला. मग मोठ्या वराहाने, कमळासारख्या डोळ्यांनी, स्वतःच्या दातावर पृथ्वी उचलली आणि पाताळातून निळ्या पर्वतासारखा, कमळाच्या पानासारखा वर आला.
उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तदाप्लवांभो जनलोक संश्रयान्। सनंदनादीनपकल्मषान्मुनींश्चकार भूयोपि पवित्रतास्पदम्
तो वर येताना, त्याच्या तोंडातून निघालेल्या वाऱ्याने पाणी हलले, आणि जनलोकात आश्रय घेतलेल्या, सनंदनासारख्या पापरहित ऋषींचे मन अधिक शुद्ध झाले.
प्रयांति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातलेऽधकृतशब्दसंततिः। बलाहकानां च तति स्तुतस्य श्वासानिलास्ता परितः प्रयाति
घोड्यांच्या टाचा जमिनीवर आदळल्यामुळे पाण्याला खळबळ माजते आणि ते पाणी खाली रसातळात जाते. त्यावेळी सतत आवाज होतो. स्तुती केलेल्या मेघांचा श्वासासारखा वारा सर्वत्र पसरतो.
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विदार्य। विधून्वतो वेदमयं श(शि?)रीरं रोमांतरस्था मुनयो जुषंति
पाण्यात भिजलेल्या पोटाचा तो महावराह पृथ्वी फाडून वर येतो, तेव्हा त्याच्या वेदस्वरूप देहाच्या केसांच्या रोमकूपात राहणारे ऋषी, तो आपले शरीर हलवतो तेव्हा, आनंदाने नांदतात.
जनेश्वराणां परमेश केशव प्रभुर्गदा शंखदरासिचक्रधृक्। प्रभूति नाश स्थिति हेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्
हे परब्रह्म, हे केशव, सर्व लोकांचे स्वामी, गदा, शंख आणि चक्र धारण करणारे प्रभू, निर्माण, नाश आणि पालन यांचे कारण फक्त तुम्हीच आहात. तुमच्याशिवाय दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ स्थान नाही.
पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दंतेषु यज्ञाः श्रुतयश्च वक्त्रे। हुताश जिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
तुमच्या पायांत वेद आहेत, तुमच्या दातांत यज्ञ आणि शास्त्रे आहेत, तुमच्या दातांमध्ये यज्ञ आहेत, तोंडात श्रुती आहेत, जिभेवर अग्नी आहे आणि तुमच्या अंगावरील केस म्हणजे कुशा गवत आहे. हे प्रभो, तुम्हीच यज्ञस्वरूप आहात.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदंतरं तद्वपुषा तवैव। व्याप्तं जगद्वापि समस्तमेतद्धिताय विश्वस्य विभो भवत्वम्
स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यातील अपूर्व सामर्थ्य असलेली जागा फक्त तुमच्या रूपाने व्यापली आहे. खरे तर, हे सर्व जग तुमच्यामुळे व्यापले गेले आहे, हे विश्वाचे स्वामी, सर्वांच्या कल्याणासाठी.
परमात्मा त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते
तुमच्याशिवाय दुसरा कोणताही परात्मा नाही, हे जगाचे अधिपती, फक्त तुम्हीच सर्वोच्च आत्मा आहात.
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरं। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः
हीच तुमची महती आहे, जिच्यामुळे सर्व चराचर वस्तूंमध्ये तुम्ही व्यापलेले आहात. हे संपूर्ण जग ज्ञानस्वरूप आहे, पण अज्ञ लोकांना ते समजत नाही.
अर्थस्वरूपं पश्यंतो भ्राम्यंते तमसः प्लवे। ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ५० 1.3.
जे फक्त भौतिक स्वरूप पाहतात, ते अज्ञानाच्या प्रवाहात भरकटतात. पण ज्यांचे मन शुद्ध आहे आणि जे ज्ञान जाणतात, ते हे संपूर्ण जग ओळखतात.
ज्ञानात्मकं प्रपश्यंति त्वद्रूपं परमेश्वर। प्रसीद सर्वभूतात्मन्भवाय जगतस्त्विमाम्
हे परब्रह्म, जे तुझे ज्ञानस्वरूप रूप पाहतात, हे सर्व भूतांच्या आत्म्या, कृपा कर आणि या जगाच्या कल्याणासाठी असावेस.
उद्धरोर्वीममेयात्मन्निमग्नामब्जलोचन। सत्वोद्रिक्तोसि भगवन्गोविंद पृथिवीमिमाम्
हे कमळासारख्या डोळ्यांनो, ज्यांचे स्वरूप मोजता येत नाही, हे गोविंदा, तुम्ही सत्त्वगुणाने परिपूर्ण आहात. ही पृथ्वी वर उचलून घ्या.