मुनीन्प्रजापतींश्चैव सप्तर्षीन्प्रवरानपि। वर्णान्वायुं पुरास्थानं गंधर्वान्यक्षराक्षसान्
मुनि, प्रजापती, श्रेष्ठ सप्तर्षी, वर्ण, वायू, प्राचीन स्थाने, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस यांची निर्मिती कशी झाली?
तीर्थानि सरितो वाथ सूर्यादीन्ग्रहतारकान्। यथा ससर्ज भगवांस्तथा मे त्वं वदस्व ह
तीर्थ, नद्या, सूर्य, ग्रह, तारे यांची भगवंताने कशी निर्मिती केली, तसेच कसे घडले ते मला सांग.
पुलस्त्य उवाच। परः पराणां परमः परमात्मा पितामहः। रूपवर्णादिरहितो विशेषण विवर्जितः
पुलस्त्य म्हणाले: सर्वश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ, परब्रह्म, पितामह, ज्याला रूप, रंग किंवा कोणतेही विशेष गुण नाहीत.
अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः। गुणैर्विवर्जितः सर्वैः स भातीति हि केवलम्
त्याला क्षय, नाश, बदल, वाढ किंवा जन्म नाही; तो सर्व गुणांपासून मुक्त आहे आणि एकटाच तेजस्वी आहे.
सर्वत्रासौ समश्चापि वसन्ननुपमो मतः। भावयन्ब्रह्मरूपेण विद्वद्भिः परिपठ्यते
तो सर्वत्र समान आहे, सर्वत्र वास करणारा, तुलना न होणारा; ब्रह्मरूपाने ध्यान केला जातो आणि ज्ञानी लोक त्याचे वर्णन करतात.
तं गुह्यं परमं नित्यमजमक्षयमव्ययम्। तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण संस्थितम्
तो गूढ, श्रेष्ठ, शाश्वत, अजन्मा, अविनाशी आणि अपरिवर्तनीय आहे; तो पुरुषरूपात आणि काळरूपातही स्थित आहे.
तं नत्वाहं प्रवक्ष्यामि यथा सृष्टिं चकार ह। पूर्वं तु पद्मशयनादुत्थाय जगतःप्रभुः
त्याला वंदन करून, मी सांगतो की त्याने जगाची निर्मिती कशी केली; प्रथम कमळावरून उठून, जगाचा प्रभू प्रकट झाला.
गुणव्यंजनसंभूतः सर्गकाले नराधिप। सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्
सृष्टीच्या वेळी, राजन, तो महान त्रैगुणिक स्वरूपात प्रकट झाला — सात्त्विक, राजस आणि तामस — गुण आणि भेदांनी युक्त.
प्रधानतत्वेन समं तथा बीजादिभिर्वृतः। वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
प्रधान तत्त्व म्हणून ते बियांसह सारखंच वेढलेलं आहे. त्यातून वैकारिक (सत्त्वगुणी), तैजस (रजोगुणी) आणि भूतादी (तमोगुणी) असे तीन प्रकार निर्माण झाले.
त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्त्वादजायत। भूतेंद्रियाणां पंचानां तथा कर्मेन्द्रियैः सह
महत्तत्त्वापासून हा त्रिविध अहंकार जन्माला आला. त्याचबरोबर पाच भूतं आणि पाच कर्मेंद्रियंसुद्धा उत्पन्न झाली.
पृथिव्यापस्तथातेजो वायुराकाशमेव च। एकैकशः स्वरूपेण कथयामि यथोत्तरम्
पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू आणि आकाश — या प्रत्येकाचं स्वरूप मी एकामागून एक सांगतो.
शब्दमात्रमथाकाशं भूतादिः खं समावृणोत्। अथाकाशं विकुर्वाणं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह
मग भूतादीने केवळ शब्द असलेल्या आकाशाला व्यापलं. त्यानंतर आकाशाने रूप बदलून फक्त स्पर्श निर्माण केला.
बलवानेष वै वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः। आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्
हा शक्तिशाली वायू आहे, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो. केवळ शब्द असलेल्या आकाशाला फक्त स्पर्शाने व्यापलं.
ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह। ज्योतीरूपन्तु तद्वायुस्तद्रूपगुणमुच्यते
मग वायूने रूप बदलून फक्त रूप निर्माण केलं. हे रूप म्हणजेच प्रकाश, आणि वायूला रूपाचा गुण लाभला असं मानतात.
स्पर्शरूपस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्। ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
स्पर्श आणि रूप असलेला वायू फक्त रूपाने व्यापला गेला. मग प्रकाशाने रूप बदलून फक्त रस निर्माण केला.
संभवंति ततोंभांसि रूपमात्रं समावृणोत्। विकुर्वाणानि चांभांसि गंधमात्रं ससर्जिरे
त्यातून पाणी उत्पन्न झालं, जे फक्त रूपाने व्यापलं होतं. पाण्याने रूप बदलून फक्त गंध निर्माण केला.
संघातो जायते तस्मात्तस्य गंधो मतो गुणः। तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश
त्यातून एक संयोग निर्माण झाला, ज्याचा गुण गंध मानला जातो. देवांनी रजोगुणातून निर्माण झालेली इंद्रिये दहा आहेत असं सांगितलं.
एकादशम्मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः। त्वक्चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पंचमम्१०० 1.2.
इथे मन हे अकरावं आहे. सत्त्वगुणातून निर्माण झालेले देव असे स्मरणात ठेवावेत — त्वचा, डोळे, नाक, जिभ, आणि पाचवं म्हणजे कान.
एतेषां तु मतं कृत्यं शब्दादि ग्रहणं पुनः। वाक्पाणिपादपायूनि चोपस्थं तत्र पञ्चमम्
त्यांचं कार्य म्हणजे शब्द वगैरे ग्रहण करणं असं मानतात. वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि उपस्थ — ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत.
विसर्गशिल्पगत्युक्तिर्गुणा एषां विपर्ययात्। आकाश वायु तेजांसि सलिलं पृथिवी तथा
स्राव, कलाकुसर, हालचाल आणि बोलणं — हे त्यांच्या गुणधर्मांमध्ये उलट्या क्रमाने आहेत. आकाश, वायू, तेज, पाणी आणि पृथ्वी असे आहेत.
शब्दादिभिर्गुणैर्वीर युक्तानीत्युत्तरोत्तरैः। शांता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः
हे सर्व वीर, शब्द वगैरे गुणांनी एकामागून एक अधिकाधिक युक्त आहेत. म्हणून त्यांना शांंत, घोर आणि मूढ असे भेद मानले जातात.
नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना। नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
वेगवेगळ्या शक्तीने आणि स्वतंत्र असलेली ही तत्त्वं एकत्र न आल्यामुळे, पूर्णपणे एकत्र न झाल्याने ती सृष्टी निर्माण करू शकली नाहीत.
समेत्यान्योन्यसंयोगात्परस्परसमाश्रयात्। एकसंघातलक्षाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः
पण एकत्र येऊन, परस्पर संयोग आणि आधाराने, त्यांनी एकत्रितपणाचं लक्षण मिळवलं आणि पूर्ण एकता साधली.
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च व्यक्तानुग्रहणे तथा। महदादयो विशेषांता ह्यंडमुत्पादयंति वै
पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि प्रकटीकरणाच्या कल्याणासाठी, महत्तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत सर्वांनी अंड निर्माण केलं.
तत्क्रमेण विवृत्तं तु जलबुद्बुदवत्समम्। तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ व्यक्तरूपी जनार्दनः
त्या अंडाने योग्य क्रमाने विस्तार घेतला, जसं पाण्याचा फुगा वाढतो. तिथे अव्यक्त स्वरूप असलेला जनार्दन प्रकट झाला.
ब्रह्माब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः। मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः
ब्रह्मा स्वतः ब्रह्मस्वरूपाने स्थित झाला. मेरू पर्वत त्याचं नाळ बनला आणि मोठे पर्वत त्याचं गर्भाशय झाले.
गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासंश्च महात्मनः। तत्र द्वीपास्समुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः
त्या महात्म्याच्या गर्भोदकात आणि समुद्रात अनेक द्वीप, समुद्र आणि तेजस्वी लोकांची एकत्रता आहे.
तस्मिन्नंडेऽभवन्वीर सदेवासुरमानुषाः। वारि वह्न्यनिलाकाशैर्वृतैर्भूतादिना बहिः
त्या ब्रह्मांडाच्या अंड्यात, वीर, देव, असुर आणि माणसं उत्पन्न झाली; बाहेरून पाणी, अग्नी, वारा, आकाश आणि पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या पंचमहाभूतांनी ते वेढले आहे.
वृतं दशगुणैरंडं भूतादिर्महता तथा। अव्यक्तेनावृतो राजंस्तैः सर्वैः सहितो महान्
हे अंड मोठ्या तत्वांनी, म्हणजे पंचमहाभूतांनी आणि अव्यक्ताने दहा पट वेढलेले आहे; राजन, तो महान त्या सर्वांनी वेढला आहे.
एभिरावरणैः सर्वैः सर्वभूतैश्च संयुतम्। नारिकेलफलं यद्वद्बीजं बाह्यदलैरिव
या सर्व आवरणांनी आणि सर्व जीवांनी एकत्रित, ते नारळाच्या फळासारखे आहे, जसे बिय बाह्य कवचांनी वेढलेली असते.