अधीत्य चैकमध्यायं स्वयं प्रोक्तं स्वयंभुवा। आपदः प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्
स्वयंभूने सांगितलेल्या या ग्रंथातील एक अध्याय जरी वाचला, तरी संकटांतून मुक्ती मिळते आणि इच्छित स्थान प्राप्त होते.
पुरा परंपरां वक्ति पुराणं तेन वै स्मृतम्। निरुक्तिमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते
हे प्राचीन परंपरेचे वर्णन करते म्हणून याला 'पुराण' म्हणतात; याचा अर्थ जो जाणतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
ऋषयोह्यब्रुवन्सूतं कथं भीष्मेण सङ्गतः। ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्यो भगवानृषिः
ऋषींनी सूताला विचारलं — ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेले पूलस्त्य ऋषी आणि भीष्म यांची भेट कशी झाली?
दुर्लभं दर्शनं यस्य नरैः पापसमन्वितैः। अत्याश्चर्यमिदं सूत क्षत्रियेण कथं मुनिः
सूताजी, पापी माणसांना ज्यांचं दर्शनही दुर्मिळ आहे, त्या ऋषीची क्षत्रियाशी भेट कशी झाली, हे खरंच आश्चर्यकारक आहे.
आराधितो बृहद्भूतस्तन्नो वद महामते। कीदृशं वा तपस्तेन को वान्यो नियमः कृतः
हे ज्ञानी, तो ऋषी प्रसन्न व्हावा म्हणून भीष्माने कोणती कठोर तपश्चर्या केली, किंवा कोणता नियम पाळला, हे आम्हाला सांग.
येन तुष्टो मुनिर्ब्राह्मस्तथा तेन प्रभाषितः। पर्वं वाप्यथ पर्वार्धं समग्रं वा प्रभाषितम्
ज्यामुळे ब्राह्मण ऋषी संतुष्ट झाले आणि बोलले, त्यांनी त्या उत्सवाचा काही भाग, अर्धा भाग की संपूर्ण भाग सांगितला?
यस्मिन्स्थाने यथादृष्टः पुलस्त्यो भगवानृषिः। तन्नो वद महाभाग कल्याः स्म श्रवणे वयम्
पूलस्त्य ऋषी कुठे आणि कशा प्रकारे दिसले, हे आम्हाला सांग, कारण आम्ही ते ऐकायला खूप उत्सुक आहोत.
सूत उवाच। यत्र गंगा महाभागा साधूनां हितकारिणी। विभिद्य पर्वतं वेगान्निःसृता लोकपावनी
सूत म्हणाले — जिथे पवित्र गंगा, साधूंच्या कल्याणासाठी, पर्वत फोडून वेगाने बाहेर आली आणि सर्व लोकांना पावन करणारी आहे,
गंगाद्वारे महातीर्थे भीष्मः पितृपरायणः। शुश्रूषुः सुचिरं कालं महतां नियमे स्थितः
त्या गंगाद्वार या पवित्र तीर्थक्षेत्री, भीष्म आपल्या पितरांसाठी पूर्ण भक्तीने, मोठ्या नियमाने आणि दीर्घ काळ तिथे राहिला.
यावद्वर्षशतं साग्रं परमेण समाधिना। ध्यायमानः परं ब्रह्म त्रिकालं स्नानमाचरत्
तो शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ, अत्युच्च एकाग्रतेने, परमब्रह्माचा ध्यान करत आणि दिवसातून तीन वेळा स्नान करत होता.
पितॄन्देवांस्तर्पयतः स्वाध्यायेन महात्मनः। आत्मानं कर्षतश्चास्य तुष्टो देवः पितामहः
तो महात्मा पितरांना आणि देवतांना स्वाध्यायाने तृप्त करत होता, स्वतःवर संयम ठेवत होता, त्यामुळे पितामह देव प्रसन्न झाले.
उवाच तनयं ब्रह्मा पुलस्त्यमृषिसत्तमम्। स त्वं देवव्रतं भीष्मं वीरं कुरुकुलोद्भवम्
ब्रह्मदेवांनी आपल्या पूलस्त्य या श्रेष्ठ पुत्राला सांगितलं — तू कुरुकुळात जन्मलेल्या, व्रतधारी, पराक्रमी भीष्माकडे जा.
तपसः संनिवर्त्तस्व कारणं चास्य कीर्त्तय। पितॄन्भक्त्या महाभागो ध्यायमानस्समास्थितः
त्याला तपश्चर्येतून बाहेर काढ आणि त्याला कारणही सांग. हा भाग्यवान भीष्म भक्तीने पितरांचे ध्यान करत आहे.
यो ह्यस्य मनसः कामस्तं संपादयमाचिरम्। पितामहवचः श्रुत्वा पुलस्त्यो मुनिसत्तमः
त्याच्या मनात जो काही इच्छा आहे, ती त्वरेने पूर्ण कर. पितामहाचं वचन ऐकून पूलस्त्य श्रेष्ठ ऋषी—
गंगाद्वारमथागत्य भीष्मं वचनमब्रवीत्। वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते
गंगाद्वारी जाऊन, पूलस्त्यांनी भीष्माला सांगितलं — 'तू मनातली जी काही इच्छा आहे, ती वर माग.'
तुष्टस्ते तपसा वीर साक्षाद्देवः पितामहः। ब्रह्मणा प्रेषितस्तेहं वरान्दास्यामि कांक्षितान्
हे वीर, तुझ्या तपामुळे पितामह देव प्रसन्न झाले आहेत. ब्रह्मदेवांनी मला पाठवलं आहे, मी तुला हवे ते वर देण्यासाठी आलोय.
भीष्मोपि तद्वचः श्रुत्वा मनःश्रोत्रसुखावहम्। उन्मील्य नयने दृष्ट्वा पुलस्त्यं पुरतः स्थितम्
ती आनंददायक वचने ऐकून, भीष्माने डोळे उघडले आणि समोर पूलस्त्य ऋषी उभे आहेत हे पाहिलं.
अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा तं मुनिसत्तमम्। उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वांगालिंगितावनिः
अष्टांग नमस्कार करून, त्या श्रेष्ठ ऋषीला वाकून, भीष्म पृथ्वीला सर्व अंगांनी स्पर्श करून, नम्रतेने बोलला.
अद्य मे सफलं जन्म दिनं चेदं सुशोभनम्। भवतश्चरणौ दृष्टौ जगद्वंद्यौ मया त्विह
आज माझं जन्म सार्थक झालं, हा दिवस खूप शुभ आहे. तुमचे पाय, जे जगासाठी वंदनीय आहेत, मला इथे पाहायला मिळाले.
तपसश्च फलं प्राप्तं यद्दृष्टोभगवान्मया। वरप्रदो विशेषेण संप्राप्तश्च नदीतटे
माझ्या तपश्चर्येचं फळ आज मिळालं, कारण मी भगवंताचं दर्शन केलं. वर देणारे तुम्ही खास नदीच्या काठी माझ्याकडे आलात.
इयं ब्रसी मया क्लप्ता आस्यतां सुखदा कृता। अर्घ्यपात्रे तु पालाशे दूर्वाक्षतसुमैः कुशैः
ही समिध मी तयार केली आहे; ती ठेवावी, कारण ती सुखदायक आहे. अर्घ्याच्या पात्रात पळसाच्या लाकडाचे पात्र, त्यात दुर्वा, अक्षता, फुले आणि कुश घातले आहेत.
सर्षपैश्च दधिक्षौद्रैर्यवैश्च पयसा सह। अष्टांगो ह्येष निर्द्दिष्टो ह्यर्घो हि मुनिभिः पुरा
सरसव, दही, मध, जव आणि दूध यांसह हा आठ प्रकारचा अर्घ्य ऋषींनी पूर्वी सांगितला आहे.
श्रुत्वैतद्वचनं तस्य भीष्मस्यामिततेजसः। उपविष्टो ब्रह्मसुतः पुलस्त्यो भगवानृषिः
भीष्माच्या या अमाप तेजस्वी वचनांचे ऐकून ब्रह्मपुत्र, भगवंत ऋषी पुलस्त्य बसले.
विष्टरं सहपाद्येन अर्घपात्रं मुदान्वितः। जुजोष भगवान्प्रीतः सदाचारेण तेन तु
पाय धुवायला पाणी, आसन आणि अर्घ्यपात्र घेऊन, आनंदाने, संतुष्ट होऊन, भगवंताने योग्य रीतीने ते स्वीकारले.
पुलस्त्य उवाच। सत्यवान्दानशीलोसि सत्यसंधिर्नरेश्वरः। ह्रीमान्मैत्रः क्षमाशीलो विक्रांतः शत्रुशासने
पुलस्त्य म्हणाले: तू सत्यवचन बोलणारा, दानशील, वचनाला कायम राहणारा, राजा आहेस; लाजाळू, मैत्रीपूर्ण, क्षमाशील आणि शत्रूंना जिंकण्यात धाडसी आहेस.
धर्मज्ञस्त्वं कृतज्ञस्त्वं दयावान्प्रियभाषिता। मान्यमानयिता विज्ञो ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः
तू धर्म जाणणारा, उपकाराची जाणीव ठेवणारा, दयाळू आणि गोड बोलणारा आहेस; मान्य व्यक्तींना मान देणारा, बुद्धिमान, ब्राह्मणप्रिय आणि सज्जनांचा प्रेमी आहेस.
तुष्टस्तेहं सदा वत्स प्रणिपातपरस्य वै। प्रब्रूहि त्वं महाभाग कथनं ते वदाम्यहम्
माझ्या वंदनशील बाळा, मी नेहमी तुझ्यावर संतुष्ट आहे; भाग्यवान, तुला जे विचारायचे आहे ते सांग, मी ते सांगतो.
भीष्म उवाच। भगवन्भगवान्ब्रह्मा कस्मिन्काले स्थितो विभुः। सृष्टिं चकार वै पूर्वं देवादीनां वदस्व मे
भीष्म म्हणाले: भगवंत ब्रह्मा, तो सर्वशक्तिमान कधी अस्तित्वात होता? त्याने देव आणि इतरांची निर्मिती कशी केली, ते मला सांग.
स्थितिं वा भगवान्विष्णुः कथं रुद्रस्तु निर्मितः। कथं वा ऋषयो देवास्सृष्टास्तेन महात्मना
भगवंत विष्णूने सृष्टी कशी टिकवली, रुद्राची निर्मिती कशी झाली? त्या महान आत्म्याने ऋषी, देव कसे निर्माण केले?
कथं पृथ्वी कथं व्योम कथं चेमे तु सागराः। कथं द्वीपाः पर्वताश्च ग्रामारण्यपुराणि च
पृथ्वी कशी निर्माण झाली, आकाश कसे झाले, हे समुद्र कसे निर्माण झाले? द्वीप, पर्वत, गावे, अरण्ये आणि नगरे कशी निर्माण झाली?