देवेन विप्रा विप्राणां विश्वामित्रहितैषिणा। एकं वेदं चतुःपादं चतुर्धा पुनरीश्वरः
देवाने, ब्राह्मण आणि विश्वामित्र यांच्या कल्याणासाठी, एकच चार पायांचा वेद पुन्हा चार भागांत विभागला.
यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वेष्वनुग्रहात्। तस्य शिष्यप्रशिष्यैश्च शाखाभेदाः पुनः कृताः
भगवान व्यासांनी सर्वांच्या कल्याणासाठी वेद कसा विभागला, आणि त्यांच्या शिष्यांनी व त्यांच्या शिष्यांच्या शिष्यांनी वेदाच्या शाखा कशा निर्माण केल्या—
प्रयागे मुनिवर्यैश्च यथा पृष्टः स्वयं प्रभुः। कृष्णेन चानुशिष्टास्ते मुनयो धर्मकांक्षिणः
प्रयाग येथे श्रेष्ठ ऋषींनी प्रभूला कसे विचारले, आणि धर्माची इच्छा असलेल्या त्या ऋषींना कृष्णाने कसे उपदेश केला—
एतत्सर्वं यथातत्वमाख्यातं द्विजसत्तमाः। मुनीनां धर्मनित्यानां लोकतंत्रमनुत्तमम्
हे सर्व सत्य स्वरूपात सांगितले आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, धर्मनिष्ठ ऋषींसाठी हे जगातील सर्वोत्तम परंपरा आहे.
ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुलस्त्याय महात्मने। पुलस्त्येनाथ भीष्माय गंगाद्वारे प्रभाषितम्
पूर्वी ब्रह्मदेवांनी महात्मा पुलस्त्याला जे सांगितले, आणि नंतर पुलस्त्याने गंगाद्वारावर भीष्माला जे सांगितले—
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्व्वपापप्रणाशनम्। कीर्तनं श्रवणं चास्य धारणं च विशेषतः
याचे कीर्तन, ऐकणे आणि विशेषतः मनाशी धरणे हे धन्य, यशस्वी, आयुष्य वाढवणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
सूतेनानुक्रमेणेदं पुराणं संप्रकाशितम्। ब्राह्मणेषु पुरा यच्च ब्रह्मणोक्तं सविस्तरम्
सूतेने हे पुराण क्रमाने सांगितले, आणि पूर्वी ब्रह्मदेवांनी ब्राह्मणांमध्ये जे सविस्तर सांगितले होते.
पादमस्य विदन्सम्यग्योधीयीत जितेंद्रियः। तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्र संशयः५० 1.2.
जो मनुष्य यातील एक चतुर्थांश भाग नीट जाणतो आणि इंद्रियांवर संयम ठेवून वाचतो, त्याने जणू संपूर्ण पुराण वाचले असे मानले जाते; यात काहीच शंका नाही.
यो विद्याच्चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः। पुराणं च विजानाति यः स तस्माद्विचक्षणः
जो द्विज चारही वेद, त्यांच्या शाखा आणि उपनिषदांसह जाणतो, आणि पुराणही समजतो, तोच खरा बुद्धिमान आहे.
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्। बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति
वेदाला इतिहास आणि पुराण यांच्याने पूरक करावे; वेदाला थोडे ऐकलेल्या माणसाची भीती वाटते, 'हा मला चुकीचा अर्थ लावेल' असे तो समजतो.
अधीत्य चैकमध्यायं स्वयं प्रोक्तं स्वयंभुवा। आपदः प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्
स्वयंभूने सांगितलेल्या या ग्रंथातील एक अध्याय जरी वाचला, तरी संकटांतून मुक्ती मिळते आणि इच्छित स्थान प्राप्त होते.
पुरा परंपरां वक्ति पुराणं तेन वै स्मृतम्। निरुक्तिमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते
हे प्राचीन परंपरेचे वर्णन करते म्हणून याला 'पुराण' म्हणतात; याचा अर्थ जो जाणतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
ऋषयोह्यब्रुवन्सूतं कथं भीष्मेण सङ्गतः। ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्यो भगवानृषिः
ऋषींनी सूताला विचारलं — ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेले पूलस्त्य ऋषी आणि भीष्म यांची भेट कशी झाली?
दुर्लभं दर्शनं यस्य नरैः पापसमन्वितैः। अत्याश्चर्यमिदं सूत क्षत्रियेण कथं मुनिः
सूताजी, पापी माणसांना ज्यांचं दर्शनही दुर्मिळ आहे, त्या ऋषीची क्षत्रियाशी भेट कशी झाली, हे खरंच आश्चर्यकारक आहे.
आराधितो बृहद्भूतस्तन्नो वद महामते। कीदृशं वा तपस्तेन को वान्यो नियमः कृतः
हे ज्ञानी, तो ऋषी प्रसन्न व्हावा म्हणून भीष्माने कोणती कठोर तपश्चर्या केली, किंवा कोणता नियम पाळला, हे आम्हाला सांग.
येन तुष्टो मुनिर्ब्राह्मस्तथा तेन प्रभाषितः। पर्वं वाप्यथ पर्वार्धं समग्रं वा प्रभाषितम्
ज्यामुळे ब्राह्मण ऋषी संतुष्ट झाले आणि बोलले, त्यांनी त्या उत्सवाचा काही भाग, अर्धा भाग की संपूर्ण भाग सांगितला?
यस्मिन्स्थाने यथादृष्टः पुलस्त्यो भगवानृषिः। तन्नो वद महाभाग कल्याः स्म श्रवणे वयम्
पूलस्त्य ऋषी कुठे आणि कशा प्रकारे दिसले, हे आम्हाला सांग, कारण आम्ही ते ऐकायला खूप उत्सुक आहोत.
सूत उवाच। यत्र गंगा महाभागा साधूनां हितकारिणी। विभिद्य पर्वतं वेगान्निःसृता लोकपावनी
सूत म्हणाले — जिथे पवित्र गंगा, साधूंच्या कल्याणासाठी, पर्वत फोडून वेगाने बाहेर आली आणि सर्व लोकांना पावन करणारी आहे,
गंगाद्वारे महातीर्थे भीष्मः पितृपरायणः। शुश्रूषुः सुचिरं कालं महतां नियमे स्थितः
त्या गंगाद्वार या पवित्र तीर्थक्षेत्री, भीष्म आपल्या पितरांसाठी पूर्ण भक्तीने, मोठ्या नियमाने आणि दीर्घ काळ तिथे राहिला.
यावद्वर्षशतं साग्रं परमेण समाधिना। ध्यायमानः परं ब्रह्म त्रिकालं स्नानमाचरत्
तो शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ, अत्युच्च एकाग्रतेने, परमब्रह्माचा ध्यान करत आणि दिवसातून तीन वेळा स्नान करत होता.
पितॄन्देवांस्तर्पयतः स्वाध्यायेन महात्मनः। आत्मानं कर्षतश्चास्य तुष्टो देवः पितामहः
तो महात्मा पितरांना आणि देवतांना स्वाध्यायाने तृप्त करत होता, स्वतःवर संयम ठेवत होता, त्यामुळे पितामह देव प्रसन्न झाले.
उवाच तनयं ब्रह्मा पुलस्त्यमृषिसत्तमम्। स त्वं देवव्रतं भीष्मं वीरं कुरुकुलोद्भवम्
ब्रह्मदेवांनी आपल्या पूलस्त्य या श्रेष्ठ पुत्राला सांगितलं — तू कुरुकुळात जन्मलेल्या, व्रतधारी, पराक्रमी भीष्माकडे जा.
तपसः संनिवर्त्तस्व कारणं चास्य कीर्त्तय। पितॄन्भक्त्या महाभागो ध्यायमानस्समास्थितः
त्याला तपश्चर्येतून बाहेर काढ आणि त्याला कारणही सांग. हा भाग्यवान भीष्म भक्तीने पितरांचे ध्यान करत आहे.
यो ह्यस्य मनसः कामस्तं संपादयमाचिरम्। पितामहवचः श्रुत्वा पुलस्त्यो मुनिसत्तमः
त्याच्या मनात जो काही इच्छा आहे, ती त्वरेने पूर्ण कर. पितामहाचं वचन ऐकून पूलस्त्य श्रेष्ठ ऋषी—
गंगाद्वारमथागत्य भीष्मं वचनमब्रवीत्। वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते
गंगाद्वारी जाऊन, पूलस्त्यांनी भीष्माला सांगितलं — 'तू मनातली जी काही इच्छा आहे, ती वर माग.'
तुष्टस्ते तपसा वीर साक्षाद्देवः पितामहः। ब्रह्मणा प्रेषितस्तेहं वरान्दास्यामि कांक्षितान्
हे वीर, तुझ्या तपामुळे पितामह देव प्रसन्न झाले आहेत. ब्रह्मदेवांनी मला पाठवलं आहे, मी तुला हवे ते वर देण्यासाठी आलोय.
भीष्मोपि तद्वचः श्रुत्वा मनःश्रोत्रसुखावहम्। उन्मील्य नयने दृष्ट्वा पुलस्त्यं पुरतः स्थितम्
ती आनंददायक वचने ऐकून, भीष्माने डोळे उघडले आणि समोर पूलस्त्य ऋषी उभे आहेत हे पाहिलं.
अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा तं मुनिसत्तमम्। उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वांगालिंगितावनिः
अष्टांग नमस्कार करून, त्या श्रेष्ठ ऋषीला वाकून, भीष्म पृथ्वीला सर्व अंगांनी स्पर्श करून, नम्रतेने बोलला.
अद्य मे सफलं जन्म दिनं चेदं सुशोभनम्। भवतश्चरणौ दृष्टौ जगद्वंद्यौ मया त्विह
आज माझं जन्म सार्थक झालं, हा दिवस खूप शुभ आहे. तुमचे पाय, जे जगासाठी वंदनीय आहेत, मला इथे पाहायला मिळाले.
तपसश्च फलं प्राप्तं यद्दृष्टोभगवान्मया। वरप्रदो विशेषेण संप्राप्तश्च नदीतटे
माझ्या तपश्चर्येचं फळ आज मिळालं, कारण मी भगवंताचं दर्शन केलं. वर देणारे तुम्ही खास नदीच्या काठी माझ्याकडे आलात.