अग्निहोत्रक्रियायुक्तः षट्कर्मनिरतः सदा । सर्ववर्णेषु संपूज्यः सपुत्रपशुबांधवः
जो अग्निहोत्र यज्ञ करतो आणि नेहमी षट्कर्मात मग्न असतो, तो आपल्या मुलांसह, जनावरांसह आणि नातेवाईकांसह सर्व जातींमध्ये सन्माननीय असतो.
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य भग्ना च गृहवाहिनी । प्राप्ते भाद्रपदे मासे शुक्लपक्षे तु पंचमी
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा घरातील अग्नी विझला की, भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमीला,
पितुःक्षयाहं कुरुते यतात्मा च जितेंद्रियः । रात्रौ निमंत्रयेद्विप्रान्सुखसौभाग्यदायकान्
तो संयमी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, वडिलांच्या श्राद्धाचा दिवस पाळतो आणि रात्री सुख-समृद्धी देणाऱ्या ब्राह्मणांना आमंत्रण देतो.
प्रभाते विमले प्राप्ते भांडान्यन्यानि कारयेत् । पाकं सर्वेषु पात्रेषु स कारयति जायया
शुद्ध सकाळ झाली की, तो वेगवेगळी भांडी मांडतो आणि पत्नीच्या मदतीने सर्व भांड्यांत जेवण तयार करतो.
अष्टादशरसोपेतं पितॄणां प्रीतिदायकम् । आकारणं ततो दत्त्वा विप्राणां च पृथक्पृथक्
तो अठरा प्रकारचे पदार्थ बनवतो, जे पितरांना आनंद देतात, आणि नंतर विधीपूर्वक ब्राह्मणांना वेगवेगळे दान करतो.
सर्वे विप्रास्तु संप्राप्ता मध्याह्ने वेदपाठकाः । अर्घपाद्यादि विधिवत्कृतवान्द्विजसत्तमः
मध्यान्ही सर्व वेदपठण करणारे ब्राह्मण येतात; तो श्रेष्ठ द्विज विधिपूर्वक अर्घ्य, पाद्य इत्यादी स्वागतकर्म करतो.
रजसा दूषितः श्राद्धे प्रक्षाल्य विधिवत्तदा । गृहमध्ये गताः सर्वे आसने ते निरूपिताः
श्राद्धाच्या वेळी धुळीने मळलेले असतात, तेव्हा ते नीट धुणे करतात; मग सर्वजण घरात येऊन आपापल्या जागी बसतात.
प्रदत्तं भोजनं तेन मिष्टान्नेन विशेषतः । विधिना च कृतं श्राद्धं पिंडदानप्रपूर्वकम्
तो त्यांना विशेषतः गोड भातासह जेवण देतो आणि विधिपूर्वक पिंडदान करून श्राद्ध करतो.
तांबूलं दक्षिणां चैव वस्त्राणि विविधानि च । सर्वं ददौ द्विजेभ्यो वै पितृध्यानपरायणः
तो पितरांच्या ध्यानात मग्न राहून ब्राह्मणांना तांबूल, दक्षिणा आणि विविध वस्त्रे देतो.
विप्रा विसर्जिताः सर्वे आशीर्वादपरायणाः । गोत्रिणां बांधवानां च अन्येषां च बुभुक्षताम्
सर्व ब्राह्मण जेव्हा निरोप घेतात, तेव्हा आशीर्वाद देण्यास तत्पर असतात; मग आपल्या गोत्रातील आणि इतर उपाशी नातेवाईकांना,
दत्तमन्नं तदा तेन भोजने विधिपूर्वकम् । निशायां तु कुटीद्वारे उपविष्टो यदा तदा
तो त्या वेळी विधिपूर्वक अन्न देतो; आणि रात्री आपल्या झोपडीच्या दारात बसला असताना,
ब्राह्मण्या वारि संगृह्य पादप्रक्षालनं कृतम् । तदा शुनी बलीवर्दौ परस्परमभाषताम्
त्याची पत्नी पाणी आणते आणि त्याचे पाय धुतात; तेव्हा कुत्री आणि बैल एकमेकांशी बोलू लागतात.
शृणु कांत वचो मह्यं यादृक्कृतवती वधूः । तादृशं संप्रवक्ष्यामि नान्यथा प्रब्रवीम्यहम्
ऐक प्रिय, मी तुला जे सांगतो ते जसे घडले तसेच सांगतो; मी काहीही वेगळे बोलत नाही.
कदाचिद्दैवयोगेन गताहं पुत्रसद्मनि । तत्रस्थितं पयः पातुं वध्वा दृष्टं न तत्पुनः
एकदा दैवयोगाने मी मुलाच्या घरी गेले; तिथे मी सून दूध प्यायला घेतेय असे पाहिले, पण पुन्हा तसे दिसले नाही.
पीतं पयस्तु सर्पेण तद्दृष्टं तु मया पुनः । पश्चात्पीतं मया सम्यक्दृष्टं वध्वा तदा पुनः
ते दूध सापाने प्यायले, हे मी पाहिले; नंतर मी सून ते दूध व्यवस्थित पिताना पाहिले.
तेन संपर्कदोषेणकटिर्भग्ना च मे सदा । तेन दुःखेन भो स्वामिन्जाताहं दुःखभागिनी । भग्ना कटिश्च संजाता ह्याहारो नैव रोचते
त्या स्पर्शामुळे माझी कंबर नेहमी दुखते; त्या वेदनेमुळे, स्वामी, मी दुःखी झाले आहे; माझी कंबर मोडली आहे आणि मला अन्नाची इच्छा राहत नाही.
बलीवर्द्द उवाच- शृणु त्वं शुनि वक्ष्यामि मम दुःखस्य कारणम् । अस्मिन्वै दिवसे प्राप्ते ब्राह्मणानां तु भोजनम्
बैल म्हणाला— ऐक कुत्री, मी माझ्या दुःखाचे कारण सांगतो. आजच्याच दिवशी, जेव्हा ब्राह्मणांना जेवण दिले,
कारितं मम पुत्रेण मम चिंता तु नो कृता । नोदकं न तृणं चैव न दत्तं केनचित्क्वचित्
माझ्या मुलाने ते सर्व केले, पण माझी आठवण केली नाही; कुणीही मला पाणी किंवा गवत दिले नाही.
अनाहारोह्यहं पापी बद्धोऽस्मिन्पापभावितः । पूर्वपापविशेषेण जातं शुनि न संशयः
मी खरोखरच पापी आहे, उपाशी आहे, आणि इथे पापाच्या ओझ्याने बांधला गेलो आहे. पूर्वजन्मी केलेल्या एका विशिष्ट पापामुळे मी कुत्रा म्हणून जन्म घेतला, यात काहीच शंका नाही.
तद्वाक्यं तु तदा देवि श्रुतं पुत्रेण धीमता । ममायं तु पिता साक्षाज्जातो मम गृहे पशुः
त्या वेळी, हे देवी, त्या बुद्धिमान मुलाने हे वडिलांचे बोल ऐकले — 'हा माझा वडीलच आहेत, माझ्या घरात प्राणी म्हणून जन्माला आले आहेत.'
इयं तु जननी साक्षान्मम चैव न संशयः । दैवयोगाच्छुनी जाता किं करोमि सुनिश्चयम्
ही खरीच माझी आई आहे, यातही काही शंका नाही. नशिबाच्या फेऱ्यामुळे ती कुत्री झाली आहे; मी काय करू, हे निश्चित आहे.
एवं विचार्यासौ विप्रो नैव निद्रामवाप सः । रात्रौ चिंतापरो भूत्वा स्मरन्विश्वेश्वरं परम्
अशा विचारात पडून त्या ब्राह्मणाला झोपच आली नाही; तो रात्रभर चिंता करत राहिला आणि सर्व विश्वाचे स्वामी परमेश्वर यांचा स्मरण करू लागला.
नानाधर्मपरोऽहं च ममैवं च कथं शुभम् । विचारयित्वा च ततो रात्रौ सुप्तस्तदा पुनः
मी अनेक कर्तव्ये पार पाडतो, पण या अवस्थेत माझ्या जीवनात शुभ कसे येईल? असा विचार करून तो पुन्हा रात्री झोपला.
प्रभाते विमले प्राप्ते ऋषीणां पुरतो गतः । तेषां मध्ये वसिष्ठेन तस्य सुस्वागतं कृतम्
सकाळी स्वच्छ प्रकाश पडल्यावर तो ऋषींच्या समोर गेला; त्यांच्यात वसिष्ठांनी त्याचे मनापासून स्वागत केले.
ब्रूहि त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । इति पृष्टस्तदा विप्रः प्रणाममकरोत्तदा
ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुझ्या येण्याचे कारण सांग, असे विचारल्यावर त्या ब्राह्मणाने आदराने नमस्कार केला.
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफला क्रिया । अद्य मे पितरस्तृप्ता दुर्लभात्तव दर्शनात्
आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझ्या सर्व कृतींचा अर्थ मिळाला; आज माझे पितर तृप्त झाले, कारण तुझे दर्शन फार दुर्मिळ आहे.
यथोक्तं च कृतं श्राद्धं द्विजाश्चैव सुभोजिताः । कुटुंबिनां तु सर्वेषां भोजनं कारितं तथा
जसे सांगितले तसे श्राद्ध केले आहे, आणि सर्व ब्राह्मणांना उत्तम जेवण दिले आहे; तसेच घरातील सर्व लोकांनाही जेवायला घातले आहे.
भोजनानंतरं प्राप्ता शुनी तत्र उवाच ह । अस्माकं तु गृहे ह्येको बलीवर्दस्तु वर्त्तते
जेवण झाल्यावर ती कुत्री तिथे आली आणि म्हणाली — 'आमच्या घरी आता एकच बैल उरला आहे.'
तं पतिं प्रतिवाक्यं यद्दिवज मत्तः शृणुष्व तत् । गृहेस्थितं दुग्धभांडमहिना दूषितं मया
पती, मी तुला काय उत्तर देते ते ऐक — घरात ठेवलेले दूधाचे भांडे सापाने दूषित केले होते, आणि ते मी पाहिले.
दृष्टं मे महती चिंता तदा जाता न संशयः । अनेन पयसा चैव पक्वमन्नं यदा भवेत्
हे पाहून मला फार चिंता वाटली, यात शंका नाही. त्या दूधाने जर भात शिजवला असता,