विमुक्ताः पूर्वजास्तस्य यांति विष्णोः परं पदम् । चतुर्णां चैव वेदानां पाठे चैव तु यत्फलम्
त्याचे पूर्वज मुक्त होतात आणि विष्णूच्या परम पदाला पोहोचतात. चारही वेदांचे पठण केल्याने जे फळ मिळते,
समवाप्नोति जापेन नरः स्तोत्रं पठन्जपन् । धृत्वा वै शंखचक्रादि ब्राह्मणैर्वेदतत्परैः
ते फळ हे स्तोत्र म्हणणाऱ्या व जप करणाऱ्या माणसाला पूर्णपणे मिळते, विशेषतः जेव्हा वेदाभ्यास करणारे ब्राह्मण शंख, चक्र इत्यादी धारण करतात.
श्राद्धकाले महादेवि अक्षयं तद्भवेद्ध्रुवम् । कंठे पद्माक्षमालां च शंखचक्रादिधारणम्
श्राद्धाच्या वेळी, हे निश्चितच अक्षणय होते, हे महादेवी. गळ्यात पद्माच्या बिया असलेली माळ आणि शंख, चक्र धारण करावे.
ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत इदं स्तोत्रं पठन्जपन् । विधिना भक्तिभावेन पूर्णं भवति नान्यथा
मग विधिप्रमाणे, भक्तीभावाने हे स्तोत्र म्हणत श्राद्ध करावे. तेव्हाच श्राद्ध पूर्ण होते, अन्यथा नाही.
अतो भक्तिमता पुंसा पठनीयं प्रयत्नतः । पठनात्सर्वमाप्नोति स नरः सुखमेधते
म्हणून, ज्याच्यात भक्ती आहे, त्याने हे स्तोत्र काळजीपूर्वक म्हणावे. हे म्हणल्याने सर्व सुख व समृद्धी मिळते.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे आभ्युदयिकमूर्ध्वदैहिकस्तोत्रं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः
याप्रमाणे, श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादात, पन्नास हजार पाचशे श्लोकांच्या संहितेतील 'आभ्युदयिक मूर्ध्वदैहिक स्तोत्र' नावाचा सत्त्याहत्तरावा अध्याय संपला.
महादेव उवाच- पप्रच्छाहं जगन्नाथं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । पुत्रपौत्रविवृद्ध्यर्थं सुखसौभाग्यदायकम्
महादेव म्हणाले— मी जगन्नाथाला विचारले की, सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ व्रत कोणते आहे, जे पुत्र, नातवंडांची वाढ, सुख आणि सौभाग्य देते.
तवाग्रे संप्रवक्ष्यामि शृणु सुंदरि सांप्रतम् । इदं कथानकं दिव्यमृषीणां व्रतमुत्तमम्
हे सुंदरि, मी आता तुझ्यासमोर हे दिव्य कथानक सांगतो, जे ऋषींचे श्रेष्ठ व्रत आहे. तू लक्षपूर्वक ऐक.
रजस्वला तु या नारी सहसा पापरूपिणी । कृतेन च व्रतेनैव महापापैः प्रमुच्यते । पितॄणामक्षयं देयं धर्मकामार्थसाधनम्
रजस्वला स्त्री पापरूपी मानली जाते, पण हे व्रत केल्याने ती मोठ्या पापांतून मुक्त होते. हे व्रत पितरांना अक्षणय दान म्हणून द्यावे, जे धर्म, काम आणि अर्थ साधते.
श्रीविष्णुरुवाच- पूर्वमासीन्महाबाहुर्ब्राह्मणो वेदपारगः । सदाध्ययनशीलस्तु देवशर्मा इति द्विजः
श्रीविष्णू म्हणाले— पूर्वी एक बलवान ब्राह्मण होता, जो वेदांचा पारंगत आणि नेहमी अभ्यास करणारा होता. त्याचे नाव देवशर्मा असे होते.
अग्निहोत्रक्रियायुक्तः षट्कर्मनिरतः सदा । सर्ववर्णेषु संपूज्यः सपुत्रपशुबांधवः
जो अग्निहोत्र यज्ञ करतो आणि नेहमी षट्कर्मात मग्न असतो, तो आपल्या मुलांसह, जनावरांसह आणि नातेवाईकांसह सर्व जातींमध्ये सन्माननीय असतो.
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य भग्ना च गृहवाहिनी । प्राप्ते भाद्रपदे मासे शुक्लपक्षे तु पंचमी
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा घरातील अग्नी विझला की, भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमीला,
पितुःक्षयाहं कुरुते यतात्मा च जितेंद्रियः । रात्रौ निमंत्रयेद्विप्रान्सुखसौभाग्यदायकान्
तो संयमी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, वडिलांच्या श्राद्धाचा दिवस पाळतो आणि रात्री सुख-समृद्धी देणाऱ्या ब्राह्मणांना आमंत्रण देतो.
प्रभाते विमले प्राप्ते भांडान्यन्यानि कारयेत् । पाकं सर्वेषु पात्रेषु स कारयति जायया
शुद्ध सकाळ झाली की, तो वेगवेगळी भांडी मांडतो आणि पत्नीच्या मदतीने सर्व भांड्यांत जेवण तयार करतो.
अष्टादशरसोपेतं पितॄणां प्रीतिदायकम् । आकारणं ततो दत्त्वा विप्राणां च पृथक्पृथक्
तो अठरा प्रकारचे पदार्थ बनवतो, जे पितरांना आनंद देतात, आणि नंतर विधीपूर्वक ब्राह्मणांना वेगवेगळे दान करतो.
सर्वे विप्रास्तु संप्राप्ता मध्याह्ने वेदपाठकाः । अर्घपाद्यादि विधिवत्कृतवान्द्विजसत्तमः
मध्यान्ही सर्व वेदपठण करणारे ब्राह्मण येतात; तो श्रेष्ठ द्विज विधिपूर्वक अर्घ्य, पाद्य इत्यादी स्वागतकर्म करतो.
रजसा दूषितः श्राद्धे प्रक्षाल्य विधिवत्तदा । गृहमध्ये गताः सर्वे आसने ते निरूपिताः
श्राद्धाच्या वेळी धुळीने मळलेले असतात, तेव्हा ते नीट धुणे करतात; मग सर्वजण घरात येऊन आपापल्या जागी बसतात.
प्रदत्तं भोजनं तेन मिष्टान्नेन विशेषतः । विधिना च कृतं श्राद्धं पिंडदानप्रपूर्वकम्
तो त्यांना विशेषतः गोड भातासह जेवण देतो आणि विधिपूर्वक पिंडदान करून श्राद्ध करतो.
तांबूलं दक्षिणां चैव वस्त्राणि विविधानि च । सर्वं ददौ द्विजेभ्यो वै पितृध्यानपरायणः
तो पितरांच्या ध्यानात मग्न राहून ब्राह्मणांना तांबूल, दक्षिणा आणि विविध वस्त्रे देतो.
विप्रा विसर्जिताः सर्वे आशीर्वादपरायणाः । गोत्रिणां बांधवानां च अन्येषां च बुभुक्षताम्
सर्व ब्राह्मण जेव्हा निरोप घेतात, तेव्हा आशीर्वाद देण्यास तत्पर असतात; मग आपल्या गोत्रातील आणि इतर उपाशी नातेवाईकांना,
दत्तमन्नं तदा तेन भोजने विधिपूर्वकम् । निशायां तु कुटीद्वारे उपविष्टो यदा तदा
तो त्या वेळी विधिपूर्वक अन्न देतो; आणि रात्री आपल्या झोपडीच्या दारात बसला असताना,
ब्राह्मण्या वारि संगृह्य पादप्रक्षालनं कृतम् । तदा शुनी बलीवर्दौ परस्परमभाषताम्
त्याची पत्नी पाणी आणते आणि त्याचे पाय धुतात; तेव्हा कुत्री आणि बैल एकमेकांशी बोलू लागतात.
शृणु कांत वचो मह्यं यादृक्कृतवती वधूः । तादृशं संप्रवक्ष्यामि नान्यथा प्रब्रवीम्यहम्
ऐक प्रिय, मी तुला जे सांगतो ते जसे घडले तसेच सांगतो; मी काहीही वेगळे बोलत नाही.
कदाचिद्दैवयोगेन गताहं पुत्रसद्मनि । तत्रस्थितं पयः पातुं वध्वा दृष्टं न तत्पुनः
एकदा दैवयोगाने मी मुलाच्या घरी गेले; तिथे मी सून दूध प्यायला घेतेय असे पाहिले, पण पुन्हा तसे दिसले नाही.
पीतं पयस्तु सर्पेण तद्दृष्टं तु मया पुनः । पश्चात्पीतं मया सम्यक्दृष्टं वध्वा तदा पुनः
ते दूध सापाने प्यायले, हे मी पाहिले; नंतर मी सून ते दूध व्यवस्थित पिताना पाहिले.
तेन संपर्कदोषेणकटिर्भग्ना च मे सदा । तेन दुःखेन भो स्वामिन्जाताहं दुःखभागिनी । भग्ना कटिश्च संजाता ह्याहारो नैव रोचते
त्या स्पर्शामुळे माझी कंबर नेहमी दुखते; त्या वेदनेमुळे, स्वामी, मी दुःखी झाले आहे; माझी कंबर मोडली आहे आणि मला अन्नाची इच्छा राहत नाही.
बलीवर्द्द उवाच- शृणु त्वं शुनि वक्ष्यामि मम दुःखस्य कारणम् । अस्मिन्वै दिवसे प्राप्ते ब्राह्मणानां तु भोजनम्
बैल म्हणाला— ऐक कुत्री, मी माझ्या दुःखाचे कारण सांगतो. आजच्याच दिवशी, जेव्हा ब्राह्मणांना जेवण दिले,
कारितं मम पुत्रेण मम चिंता तु नो कृता । नोदकं न तृणं चैव न दत्तं केनचित्क्वचित्
माझ्या मुलाने ते सर्व केले, पण माझी आठवण केली नाही; कुणीही मला पाणी किंवा गवत दिले नाही.
अनाहारोह्यहं पापी बद्धोऽस्मिन्पापभावितः । पूर्वपापविशेषेण जातं शुनि न संशयः
मी खरोखरच पापी आहे, उपाशी आहे, आणि इथे पापाच्या ओझ्याने बांधला गेलो आहे. पूर्वजन्मी केलेल्या एका विशिष्ट पापामुळे मी कुत्रा म्हणून जन्म घेतला, यात काहीच शंका नाही.
तद्वाक्यं तु तदा देवि श्रुतं पुत्रेण धीमता । ममायं तु पिता साक्षाज्जातो मम गृहे पशुः
त्या वेळी, हे देवी, त्या बुद्धिमान मुलाने हे वडिलांचे बोल ऐकले — 'हा माझा वडीलच आहेत, माझ्या घरात प्राणी म्हणून जन्माला आले आहेत.'