गृहाश्रमः पुण्यतमः सर्वदा तीर्थवद्गृहम् । अस्मिन्गृहाश्रमे पुण्ये दानं देयं विशेषतः
गृहस्थाश्रम हा सर्वात पवित्र आहे, आणि घर नेहमीच तीर्थासारखं मानावं. या पवित्र गृहस्थाश्रमात विशेषतः दान द्यावं.
देवानां पूजनं यत्र अतिथीनां च भोजनम् । पथिकानां च शरणं अतो धन्यतमो मतः
ज्या घरात देवांची पूजा होते, पाहुण्यांना जेवण दिलं जातं आणि प्रवाशांना आसरा दिला जातो, ते घर खरोखरच धन्य मानलं जातं.
तद्गृहं तु समाश्रित्य येऽर्चयंति द्विजान्नराः । आयुर्लक्ष्मीस्तथा पुत्रा न हीयंते कदाचन
असं घर निवडून जे लोक ब्राह्मणांची पूजा करतात, त्यांचं आयुष्य, संपत्ती आणि मुले कधीच कमी होत नाहीत.
शृणु सुंदरि वक्ष्यामि महापापविशोधनम् । सर्वसंपत्करं दानं इहामुत्रफलप्रदम्
ऐक सुंदरि, मी तुला मोठ्या पापांचं शुद्धीकरण करणारं सांगतो—दान हे सर्व संपत्ती देणारं असून या जगात आणि पुढच्या जन्मातही फळ देतं.
शुभेकाले समायाते समभ्यर्च्य स्वदैवतम् । नित्यं नैमित्तकं कृत्वा दद्याद्दानं स्वशक्तितः
शुभ काळ आला की, आपलं दैवत नीटपूजेने पूजून, रोजची आणि प्रसंगीची कर्मे करून, आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावं.
गृहीत्वा परद्रव्यं च द्विजदेवेभ्य एव हि । दद्यात्स निरयं दृष्ट्वा पश्चाद्याति परां गतिम्
कोणी दुसऱ्याचं धन घेऊनसुद्धा ब्राह्मण आणि देवांना दान दिलं, तर नरक पाहूनही तो शेवटी उत्तम स्थानाला पोहोचतो.
शतानीको यथा दानात्सपुत्रश्चैव तारितः । दत्त्वान्ये च द्विजेभ्यश्च स गंता धर्मतो दिवम्
जसं शतानिकाने दान देऊन स्वतः आणि आपल्या मुलासह तारला, तसंच जो ब्राह्मणांना दान देतो तो धर्माने स्वर्गाला जातो.
धर्मस्थानेषु यैर्दत्तं तेषां धर्ममुदाहृतम् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वित्तदानं समासतः
जे धर्मस्थळी दान देतात त्यांना धर्म मिळतो असं सांगितलं आहे. देवी, मी तुला थोडक्यात धनदान कसं करावं ते सांगतो.
देहशुद्धिकरं दानं न भूतं न भविष्यति । पापहीनो येन पुमान्जायते नात्र संशयः
शरीर शुद्ध करणाऱ्या दानासारखं दान कधी झालं नाही आणि होणारही नाही; या दानामुळे माणूस पापमुक्त जन्म घेतो—यात शंका नाही.
भोगान्भुक्त्वा ततश्चायं याति विष्णुं सनातनम् । पुरा वै ब्रह्मणा प्रोक्तं भार्गवाय महात्मने
सर्व भोग उपभोगून नंतर तो सनातन विष्णूला प्राप्त होतो; हे पूर्वी ब्रह्मदेवाने महात्मा भार्गवाला सांगितलं होतं.
पापयुक्ताय रामाय तुलावृषभमेव च । पापकर्मरतश्चैव भवबंधक्रियो नृपः
पापयुक्त राम आणि पापकर्मात रमणारा, संसारबंधनात अडकलेला राजा—त्यांना ब्रह्मदेवाने तुला आणि वृषभ दान सांगितलं.
अभक्षभक्षणरता भ्रूणहा गुरुतल्पगः । एतेप्यनृतवादी च प्रसूयंते वियोनिषु
जे निषिद्ध अन्न खातात, गर्भहत्या करतात, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवतात आणि खोटं बोलतात—हे सगळे नीच योनीत जन्म घेतात.
अयाज्ययाजनं कृत्वा याचयित्वा तु निंदितान् । सदा कोपसमायुक्ताः साधूनां पीडने रताः
जे निषिद्ध यज्ञ करतात, निंदनीय लोकांकडून मागतात, नेहमी रागावलेले असतात आणि सज्जनांना त्रास देण्यात आनंद मानतात—
विश्वासोपहताश्चैषामसुभिर्धर्मनिंदकाः । पापैरेभिः समायुक्ता ज्ञात्वात्मानं गतायुषम्
ज्यांचा विश्वासघात झालेला आहे, जे दुष्ट आहेत, धर्माची निंदा करतात आणि या पापांमध्ये गुंतले आहेत, ते आपलं आयुष्य संपत आलंय हे जाणतात—
इति ज्ञात्वा तु तैर्देवि दानं देयं विशेषतः । बहवो धर्मकर्त्तारो वैष्णवा भुवि विश्रुताः
हे जाणून, देवी, अशांनी विशेषतः दान द्यावं. या पृथ्वीवर अनेक धर्मपालक, विष्णूभक्त प्रसिद्ध आहेत.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे दानधर्मोनाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती-नारद संवादातील 'दानधर्म' नावाच्या चौर्याहत्तराव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे. ही संहिता पंचपंचाश हजार श्लोकांची आहे.
महादेव उवाच- गंडिकायास्तु माहात्म्यं वक्ष्ये देवि विधानतः । यथा गंगा तथा सा च कथिता नगनंदिनि
महादेव म्हणाले—देवी, मी तुला गंडिकेचं माहात्म्य नीट सांगतो. जशी गंगा पवित्र आहे, तशीच ती गंडिका आहे, हे पर्वतराजकन्ये.
शालग्रामशिला यत्र जायते बहुधा तथा । माहात्म्यं चैव तस्याश्च कथितं मुनिसत्तमैः
जिथे शाळग्राम शिला अनेक प्रकारांनी प्रकट होते, तिथेच तिचं माहात्म्य आहे, असं श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितलं आहे.
अंडजा उद्भिजा यत्र स्वेदजाश्च जरायुजाः । यस्या दर्शनमात्रेण पुण्यरूपास्तु पार्वति
ज्या ठिकाणी अंड्यातून, अंकुरातून, घामातून आणि गर्भातून जन्म घेणारे सर्व जीव राहतात, त्या देवीचं केवळ दर्शन झालं तरी, पार्वती, ते सर्व पुण्यवान होतात.
उत्तरे सा तु संभूता गंडिका तु महानदी । संस्मृता संस्मृता नूनं पापं हंत्यगनंदिनि
उत्तर दिशेला महान गंडिका नावाची नदी निर्माण झाली; तिला पुन्हा पुन्हा आठवलं की, हे पापांचा नाश करणारी, ती नक्कीच सर्व पापं नाहीशी करते.
यत्र नारायणो देवो नित्यं तिष्ठति भूतिदः । शंखचक्रधरास्तस्य समीपे निवसंति ये
जिथे नारायण देव नेहमीच राहतात आणि सर्वांना अस्तित्व देतात, तिथे त्याच्या जवळ शंख आणि चक्र धारण करणारे लोक वास करतात.
ते मृत्युं समनुप्राप्य दिव्यरूपाश्चतुर्भुजाः । ऋषयस्तत्र तिष्ठंति देवाश्चैवं विशेषतः
मरणानंतर ते दिव्य रूप धारण करतात, चार हात असतात; तिथे ऋषी आणि विशेषतः देवताही वास करतात.
रुद्रा नागास्तथा यक्षा नात्र कार्या विचारणा । तस्याः समीपे ह्येकोऽयं स्थलो वै विष्णुरूपधृक्
रुद्र, नाग आणि यक्ष सुद्धा तिथे आहेत; यात काहीच शंका नाही. तिच्या जवळ एक असा स्थान आहे जिथे विष्णू स्वतः वास करतात.
स्थलेऽस्मिन्वर्तते मूर्तिर्बहुरूपातिमुक्तिदा । चतुर्विंशतिभूतानां जातयः संति तत्र वै
या स्थळी एक अशी मूर्ती आहे जी अनेक रूपांनी, अत्युच्च मुक्ती देणारी आहे; तिथे चोवीस तत्त्वांची उत्पत्ती सुद्धा आहे.
एका वै मत्स्यरूपा च कृष्णरूपातिमुक्तिदा । अन्या च या बुधैः प्रोक्ता स्थले वै विष्णुसंज्ञके
त्यातील एक मत्स्यरूप आहे, कृष्णरूपात मुक्ती देणारी; दुसरी जी ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहे, ती त्या स्थळी विष्णू म्हणून ओळखली जाते.
कल्किनाम्नी तथा पुण्या कपिला या मयोदिता । अन्यास्तु विविधाकारा दृश्यंते बहुधा अपि
काळकी नावाची दुसरी पुण्यवती आहे, आणि मी सांगितलेली कपिला सुद्धा आहे; तिथे अनेक प्रकारच्या, वेगवेगळ्या रूपातील इतरही दिसतात.
तिष्ठंति मूर्त्तयः सर्वा नानारूपा ह्यनेकशः । सा गंगा महती पुण्या धर्मकामार्थमुक्तिदा
सर्व मूर्ती तिथे उभ्या आहेत, विविध रूपांनी आणि असंख्य प्रकारांनी; ती गंगा महान आणि पुण्यवती आहे, धर्म, काम आणि मुक्ती देणारी आहे.
यस्यां भूमौ हृषीकेशो नियमेन समन्वितः । वर्त्ततेऽद्यापि तत्रैव मया सह न संशयः
ज्या भूमीवर हृषीकेश नियमाने वावरतात, आजही तिथे माझ्यासोबत आहेत—यात काहीच शंका नाही.
भ्रूणहत्या बालहत्या गोहत्या च विशेषतः । यस्याः स्पर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषात्
फक्त तिचा स्पर्श झाला तरी, भ्रूणहत्या, बालहत्या, गोहत्या यांसारख्या सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैवान्यजातयः । सर्वे ते वै विमुच्यंते दर्शनाद्गंडिकांबुनः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि इतर जाती—सर्वांना गंडिकेच्या पाण्याचं दर्शन झालं की, ते मुक्त होतात.