धर्मादर्थं च कामं च मोक्षं चैतत्त्रयं लभेत् । तस्माद्धर्मं समीहेत विद्वान्यः स बुधः स्मृतः
धर्मामुळे धन, काम आणि मोक्ष हे तिन्ही मिळतात. म्हणून ज्ञानी माणसाने नेहमी धर्माचा प्रयत्न करावा; असाच तो बुद्धिमान मानला जातो.
तपसा चैव दानेन व्रतेन नियमेन च । तपसा प्राप्यते स्वर्गः सात्विकेन तथैव च
तप, दान, व्रत आणि नियम यांमुळे—तपामुळे स्वर्ग मिळतो, आणि सात्त्विकतेमुळेही तेच साध्य होते.
इहायातो लभेद्राज्यं क्रोधलोभविवर्जितः । जन्मांतरेण मुक्तिः स्यात्पदं विंदति वैष्णवम्
जो येथे क्रोध आणि लोभ सोडून येतो, त्याला राज्य मिळते; पुढच्या जन्मात त्याला मुक्ती आणि वैष्णव पद मिळते.
तपसा राजसेनेह राजसश्चैव जायते । तप्त्वा तामसभावेन क्रूरकर्मा हि निष्ठुरः
राजसिक तप केल्याने येथे राजसिक जन्म मिळतो; पण तामसिक वृत्तीने तप करणारा क्रूर कर्मे करतो.
तपस्तद्रक्षसां चोक्तं भुक्तिदं तामसात्मनाम् । यत्तप्तं सात्विकं चैव तत्तपो भवति ध्रुवम्
राक्षसांसाठी सांगितलेले तप तामसिक मनाच्या लोकांना भोग देते; पण जे सात्त्विकतेने केले जाते, तेच खरे तप आहे.
रजस्तमोभ्यां नियतं तपस्यां वने सतां वायुभुजां सुनिर्जने । तपस्विनां चैव धनादिवांच्छतां वनेऽपि दोषाः प्रभवंति रागिणाम्
रज आणि तम यांच्या प्रभावामुळे, अगदी वनात वायूवर जगणाऱ्या साधूंमध्येही, धनाची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये दोष निर्माण होतात.
गृहेऽपि पंचेंद्रियनिग्रहस्तपस्त्वकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्त्तते । निवृत्तरागस्य तपोवनं गृहं गृहाश्रमोऽतो गदितः स्वधर्मः
घरातसुद्धा पाचही इंद्रियांवर संयम ठेवणे हेच खरे तप आहे; पण जो अपवित्र कर्मात गुंततो, आणि ज्याचा राग निवळलेला आहे, त्याचे घरच तपोवनासारखे होते. म्हणून गृहस्थाश्रम हाच आपला धर्म आहे.
सुदुस्तरः सत्वजितेंद्रियाणां संहन्यते श्रेष्ठतमः शुभाश्रमः । गृहस्तु धर्मः प्रवरो मनीषिणां ब्रह्मादिभिश्चाभिहितो नगात्मजे
इंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्यांसाठी श्रेष्ठ आणि शुभ आश्रम मिळवणे फार कठीण असते; पण बुद्धिमानांसाठी, ब्रह्मादिकांनीही, गृहस्थधर्म श्रेष्ठ मानला आहे, हे पर्वतीकन्ये.
तप्त्वा तपस्वी विपिने क्षुधार्तो गृहं समायाति सदान्नदातुः । भक्त्या स चान्नं प्रददाति तस्मै तपोविभागं भजते हि तस्य
जेव्हा उपाशी तपस्वी वनातून नेहमी अन्न देणाऱ्या गृहस्थाकडे येतो, आणि तो भक्तीने त्याला अन्न देतो, तेव्हा त्याला त्या तपस्व्याच्या तपाचा भाग मिळतो.
गृहाश्रमं ज्येष्ठमिहाश्रमाणां सम्यक्च यः पालयते मनुष्यः । इहैव भुंजन्समनुष्यभोगान्स्वर्गं प्रयातीति न संशयोऽत्र । गृहं सदा पालयतां नराणां पापं समायाति कथं हि देवि
सर्व आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे; जो मनुष्य तो नीट सांभाळतो, तो येथेच मानवी सुखे उपभोगतो आणि नंतर स्वर्गात जातो—यात शंका नाही. जे नेहमी गृहस्थधर्म पाळतात, त्यांच्याकडे पाप कसे येईल, हे देवी?
गृहाश्रमः पुण्यतमः सर्वदा तीर्थवद्गृहम् । अस्मिन्गृहाश्रमे पुण्ये दानं देयं विशेषतः
गृहस्थाश्रम हा सर्वात पवित्र आहे, आणि घर नेहमीच तीर्थासारखं मानावं. या पवित्र गृहस्थाश्रमात विशेषतः दान द्यावं.
देवानां पूजनं यत्र अतिथीनां च भोजनम् । पथिकानां च शरणं अतो धन्यतमो मतः
ज्या घरात देवांची पूजा होते, पाहुण्यांना जेवण दिलं जातं आणि प्रवाशांना आसरा दिला जातो, ते घर खरोखरच धन्य मानलं जातं.
तद्गृहं तु समाश्रित्य येऽर्चयंति द्विजान्नराः । आयुर्लक्ष्मीस्तथा पुत्रा न हीयंते कदाचन
असं घर निवडून जे लोक ब्राह्मणांची पूजा करतात, त्यांचं आयुष्य, संपत्ती आणि मुले कधीच कमी होत नाहीत.
शृणु सुंदरि वक्ष्यामि महापापविशोधनम् । सर्वसंपत्करं दानं इहामुत्रफलप्रदम्
ऐक सुंदरि, मी तुला मोठ्या पापांचं शुद्धीकरण करणारं सांगतो—दान हे सर्व संपत्ती देणारं असून या जगात आणि पुढच्या जन्मातही फळ देतं.
शुभेकाले समायाते समभ्यर्च्य स्वदैवतम् । नित्यं नैमित्तकं कृत्वा दद्याद्दानं स्वशक्तितः
शुभ काळ आला की, आपलं दैवत नीटपूजेने पूजून, रोजची आणि प्रसंगीची कर्मे करून, आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावं.
गृहीत्वा परद्रव्यं च द्विजदेवेभ्य एव हि । दद्यात्स निरयं दृष्ट्वा पश्चाद्याति परां गतिम्
कोणी दुसऱ्याचं धन घेऊनसुद्धा ब्राह्मण आणि देवांना दान दिलं, तर नरक पाहूनही तो शेवटी उत्तम स्थानाला पोहोचतो.
शतानीको यथा दानात्सपुत्रश्चैव तारितः । दत्त्वान्ये च द्विजेभ्यश्च स गंता धर्मतो दिवम्
जसं शतानिकाने दान देऊन स्वतः आणि आपल्या मुलासह तारला, तसंच जो ब्राह्मणांना दान देतो तो धर्माने स्वर्गाला जातो.
धर्मस्थानेषु यैर्दत्तं तेषां धर्ममुदाहृतम् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वित्तदानं समासतः
जे धर्मस्थळी दान देतात त्यांना धर्म मिळतो असं सांगितलं आहे. देवी, मी तुला थोडक्यात धनदान कसं करावं ते सांगतो.
देहशुद्धिकरं दानं न भूतं न भविष्यति । पापहीनो येन पुमान्जायते नात्र संशयः
शरीर शुद्ध करणाऱ्या दानासारखं दान कधी झालं नाही आणि होणारही नाही; या दानामुळे माणूस पापमुक्त जन्म घेतो—यात शंका नाही.
भोगान्भुक्त्वा ततश्चायं याति विष्णुं सनातनम् । पुरा वै ब्रह्मणा प्रोक्तं भार्गवाय महात्मने
सर्व भोग उपभोगून नंतर तो सनातन विष्णूला प्राप्त होतो; हे पूर्वी ब्रह्मदेवाने महात्मा भार्गवाला सांगितलं होतं.
पापयुक्ताय रामाय तुलावृषभमेव च । पापकर्मरतश्चैव भवबंधक्रियो नृपः
पापयुक्त राम आणि पापकर्मात रमणारा, संसारबंधनात अडकलेला राजा—त्यांना ब्रह्मदेवाने तुला आणि वृषभ दान सांगितलं.
अभक्षभक्षणरता भ्रूणहा गुरुतल्पगः । एतेप्यनृतवादी च प्रसूयंते वियोनिषु
जे निषिद्ध अन्न खातात, गर्भहत्या करतात, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवतात आणि खोटं बोलतात—हे सगळे नीच योनीत जन्म घेतात.
अयाज्ययाजनं कृत्वा याचयित्वा तु निंदितान् । सदा कोपसमायुक्ताः साधूनां पीडने रताः
जे निषिद्ध यज्ञ करतात, निंदनीय लोकांकडून मागतात, नेहमी रागावलेले असतात आणि सज्जनांना त्रास देण्यात आनंद मानतात—
विश्वासोपहताश्चैषामसुभिर्धर्मनिंदकाः । पापैरेभिः समायुक्ता ज्ञात्वात्मानं गतायुषम्
ज्यांचा विश्वासघात झालेला आहे, जे दुष्ट आहेत, धर्माची निंदा करतात आणि या पापांमध्ये गुंतले आहेत, ते आपलं आयुष्य संपत आलंय हे जाणतात—
इति ज्ञात्वा तु तैर्देवि दानं देयं विशेषतः । बहवो धर्मकर्त्तारो वैष्णवा भुवि विश्रुताः
हे जाणून, देवी, अशांनी विशेषतः दान द्यावं. या पृथ्वीवर अनेक धर्मपालक, विष्णूभक्त प्रसिद्ध आहेत.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे दानधर्मोनाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती-नारद संवादातील 'दानधर्म' नावाच्या चौर्याहत्तराव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे. ही संहिता पंचपंचाश हजार श्लोकांची आहे.
महादेव उवाच- गंडिकायास्तु माहात्म्यं वक्ष्ये देवि विधानतः । यथा गंगा तथा सा च कथिता नगनंदिनि
महादेव म्हणाले—देवी, मी तुला गंडिकेचं माहात्म्य नीट सांगतो. जशी गंगा पवित्र आहे, तशीच ती गंडिका आहे, हे पर्वतराजकन्ये.
शालग्रामशिला यत्र जायते बहुधा तथा । माहात्म्यं चैव तस्याश्च कथितं मुनिसत्तमैः
जिथे शाळग्राम शिला अनेक प्रकारांनी प्रकट होते, तिथेच तिचं माहात्म्य आहे, असं श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितलं आहे.
अंडजा उद्भिजा यत्र स्वेदजाश्च जरायुजाः । यस्या दर्शनमात्रेण पुण्यरूपास्तु पार्वति
ज्या ठिकाणी अंड्यातून, अंकुरातून, घामातून आणि गर्भातून जन्म घेणारे सर्व जीव राहतात, त्या देवीचं केवळ दर्शन झालं तरी, पार्वती, ते सर्व पुण्यवान होतात.
उत्तरे सा तु संभूता गंडिका तु महानदी । संस्मृता संस्मृता नूनं पापं हंत्यगनंदिनि
उत्तर दिशेला महान गंडिका नावाची नदी निर्माण झाली; तिला पुन्हा पुन्हा आठवलं की, हे पापांचा नाश करणारी, ती नक्कीच सर्व पापं नाहीशी करते.