अहो बत महत्कष्टं समस्तदुःखहे हरौ । विद्यमानेऽपि देवेशे मूढाः क्लिश्यंति संसृतौ
अहो, किती मोठे दु:ख आहे! सर्व दु:ख दूर करणारा देव असतानाही, मूढ लोक संसारात सतत त्रास भोगतात.
यमुद्दिश्य सदा नाथं महेशोऽपि दिगंबरः । जटिलो भस्मलिप्तांगो तपस्वी वीक्ष्यते जनैः
ज्याच्या ध्यानासाठी, तोच नित्यनाथ, महेश्वरही दिगंबर, जटाधारी, अंगाला भस्म लावणारा, तपस्वी म्हणून लोकांना दिसतो.
ततोऽधिकोऽस्ति देवः को लक्ष्मीकांतान्मधुद्विषः । यत्तत्त्वं चिंत्यते नित्यं त्वया योगेश्वरेण हि
लक्ष्मीचा प्रियकर, मधुचा शत्रू, ज्याचे तत्त्व तू नेहमी ध्यानात घेतोस, योगेश्वरा, त्याच्यापेक्षा मोठा देव कोण आहे?
ततः परं किमधिकं पदं श्रीपुरुषोत्तमात् । तमविज्ञाय कं मूढाः यजंते ज्ञानमानिनः
श्रीपुरुषोत्तमापेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही स्थान नाही; त्याला न ओळखता, मूढ लोक स्वतःला ज्ञानी समजून इतरांची पूजा करतात.
मुषितास्मि त्वया नाथ चिरं यदयमीश्वरः । प्रकाशितो न मे यस्मात्त्वदाद्या दिव्यशक्तयः
नाथा, तू मला खूप काळ वंचित ठेवलेस, कारण हा ईश्वर आणि तुझ्या दिव्य शक्ती सर्वांचे मूळ आहेत, हे तू मला दाखवले नव्हते.
अहो सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वदेवोत्तमोत्तमः । भवदादिगुरुर्मूढैः सामान्य इव वीक्ष्यते
अहो, विष्णू सर्वांचा ईश्वर आहे, सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे; पण मूढ लोक तुझ्या मूळ गुरु रूपालाही सामान्यच समजतात.
महीयसां हि माहात्म्यं भजमानान्भजंति ते । द्विषतोऽपि वृथा पापानुपेक्ष्यंते क्षमान्विताः
म्हणून जे लोक थोरांच्या मोठेपणाला मान देतात, त्यांना त्यांची कृपा मिळते. सज्जन लोक क्षमाशील असतात, म्हणून शत्रू असले तरी ते दुर्लक्ष करतात.
मयापि बाल्ये स्वपितुः प्रजा दृष्टा बुभुक्षिताः । दुःखादशक्तया पोष्टुं श्रियमाराध्य वै भृताः
माझ्या लहानपणी मी वडिलांच्या प्रजेतील लोकांना उपाशीपोटी दुःखात पाहिलं; त्या वेळी मी त्यांना सांभाळू शकलो नाही, म्हणून मी लक्ष्मी मिळवली आणि त्यांना सांभाळलं.
तया संनिहिताभ्यश्च प्रजाभ्यो भवदादयः । विलसंति स शक्राद्याः ससुहृन्मित्रबांधवाः
त्या संपत्तीमुळे जवळच्या प्रजेला समृद्धी मिळते; त्या संपत्तीमुळे इंद्रासारखे मित्र, आप्त, सगळे सुखी राहतात.
तया विना क्व देवत्वं क्वैश्वर्यं क्व परिग्रहः । सर्वे भवंति जीवंतो यातनास्वेव संस्थिताः
ती संपत्ती नसली, तर देवपण कुठे, राज्य कुठे, मालमत्ता कुठे? सगळे जिवंत असतात, पण केवळ दुःखातच जगतात.
तामृतेनैव धर्मोऽथ कामो मोक्षोऽपि दूरतः । क्षुधितानां दुर्गतानां कुतो योगसमाधयः
त्या अमृतामुळेच धर्म, काम, आणि मोक्ष जवळ येतात; उपाशी आणि गरिबांना योगाची एकाग्रता कुठून मिळणार?
स च संसारसारैकः सर्वलोकैकनायकः । वशगा कमला यस्य त्यक्त्वा तामपि शंकरः
तोच संसाराचा खरा सारांश आहे, सर्व लोकांचा एकमेव स्वामी आहे; ज्याच्या अधीन लक्ष्मी आहे, आणि शंकरसुद्धा तिला सोडून देतो.
अनौद्धत्येन शौचेन रूपेणार्जवसंपदा । सर्वातिशयवीर्येण संपूर्णस्य महात्मनः
नम्रता, शुद्धता, सौंदर्य आणि प्रामाणिकपणा, तसेच श्रेष्ठ सामर्थ्य यामुळे तो महात्मा पूर्ण होतो.
कस्तेन तुल्यतामेति देवदेवेन विष्णुना । यस्यांशांशावतारेण विना सर्वं विलीयते
देवतांचा देव विष्णू याच्या बरोबरीला कोण येऊ शकतो? त्याच्या अंशाच्याही अंशाशिवाय सर्व काही नाहीसं होतं.
जगदेतत्तथाप्याहुर्दोषायैतद्विमोहिताः । नास्य जन्म न वा मृत्युर्नाप्राप्यं स्वार्थमेव च
तरीही, काही लोक मोहाने या जगाची निंदा करतात; त्याला जन्म नाही, मृत्यू नाही, आणि स्वतःसाठी काहीही अशक्य नाही.
कामाद्यासक्तचित्तत्वात्किं तु सर्वेश्वरप्रभो । त्वन्मयत्वात्प्रमादाद्वा शक्नोमि पठितुं न चेत्
कामादींच्या आसक्तीमुळे, किंवा तुझ्या ध्यानात राहून, किंवा असावधतेमुळे, हे सर्वेश्वर, मी पठण करू शकत नाही.
विष्णोः सहस्रनामैतत्प्रत्यहं वृषभध्वज । नाम्नैकेन तु येन स्यात्तत्फलं ब्रूहि मे प्रभो
हे वृषध्वज, विष्णूच्या या हजार नावांपैकी रोज एक नाव जरी म्हटलं, तरी काय फळ मिळतं ते मला सांग, प्रभो.
महादेव उवाच- रामरामेति रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनामतत्तुल्यं रामनाम वरानने
महादेव म्हणाले - 'राम, राम, राम' मी रामात रमतो, रमणीय रामात मला आनंद मिळतो; हे सुंदर मुखी, रामाचं नाव हजार नावांसारखंच आहे.
श्रीमहादेव उवाच- ब्राह्मणा वा क्षत्रिया वा वैश्या वा गिरिकन्यके । शूद्रा वाथ विशेषेण पठंत्यनुदिनं यदि
श्रीमहादेव म्हणाले - ब्राह्मण असो, क्षत्रिय असो, वैश्य असो, किंवा पर्वती, अगदी शूद्रसुद्धा, जर रोज पठण करतात,
धनधान्यसमायुक्ता यांति विष्णोः परं पदम् । श्लोकं वा श्लोकमर्द्धं वा पादं पादार्द्धमेव वा
त्यांना धनधान्य मिळतं आणि ते विष्णूचं परमपद प्राप्त करतात; मग ते एक श्लोक, अर्धा श्लोक, एक पाद किंवा त्याचा अर्धा जरी म्हणाले तरी.
पठनान्मोक्षमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् । विन्यासेन युतं देवि विष्णोर्नामसहस्रकम्
पठण केल्याने, अखंड सृष्टीच्या अंतापर्यंत मोक्ष मिळतो; हे देवी, विष्णूच्या हजार नावांची अशी मांडणी आहे.
ये पठंति नरश्रेष्ठास्ते यांति पदमव्ययम् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वाथ यः पठेत्
जे श्रेष्ठ पुरुष हे पठण करतात, ते अविनाशी पदाला पोहोचतात; एकदा, दोनदा किंवा तीनदा जरी रोज म्हणाले तरी.
धनायुर्वर्धते तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश । पुत्रान्पौत्रांस्तथालक्ष्मी संपदं विपुलां लभेत्
त्याचं धन आणि आयुष्य चौदा इंद्रांपर्यंत वाढतं; त्याला मुले, नातवंडं आणि विपुल लक्ष्मी मिळते.
किमन्यद्बहुनोक्तेन भूयो भूयो वरानने । विष्णोर्नामसहस्रं तु परं निर्वाणदायकम्
हे सुंदर मुखी, जास्त बोलून काय उपयोग? विष्णूच्या हजार नावांनीच परम निर्वाण मिळतं.
पूजनं प्रथमं तस्य कृतं येन नरेण तु । संपूर्णं पूजिते विष्णौ तस्य पूजा च वार्षिकी
जो मनुष्य प्रथम त्याचं पूजन करतो, त्याने विष्णूचं पूर्णपणे पूजन केलं की, त्याचं वर्षभराचं पूजन झालंच असं मानावं.
व्यग्रत्वं च न कर्त्तव्यं पठने तु विशेषतः । यदि चेत्क्रियते पाठे ह्यायुर्वित्तं च नश्यति
विशेषतः पठण करताना मन एकाग्र ठेवावं, दुर्लक्ष केलं तर आयुष्य आणि संपत्ती दोन्ही नष्ट होतात.
यावंति भुवि तीर्थानि जंबुद्वीपेषु सर्वदा । तानि तीर्थानि तत्रैव विष्णोर्नामसहस्रकम्
जंबुद्वीपात पृथ्वीवर जितकी तीर्थस्थळं आहेत, ती सर्व विष्णूच्या सहस्त्रनामांत सामावलेली आहेत.
तत्रैव गंगा यमुना च वेणी गोदावरी तत्र सरस्वती च । सर्वाणि तीर्थानि वसंति तत्र यत्र स्थितं नामसहस्रकं तत्
जिथे सहस्त्रनाम आहे, तिथे गंगा, यमुना, वेणी, गोदावरी आणि सरस्वती या नद्या आणि सर्व तीर्थस्थळं वास करतात.
इदं पवित्रं परमं भक्तानां वल्लभं सदा । ध्येयं हि दासभावेन भक्तिभावेन चेतसा
हे अत्यंत पवित्र, श्रेष्ठ आणि भक्तांना नेहमी प्रिय आहे; याचा जप दास्यभाव आणि भक्तिभावाने मन लावून करावा.
परं सहस्रनामाख्यं ये पठंति मनीषिणः । सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यांति हरिसंनिधौ
जे ज्ञानी पुरुष हे श्रेष्ठ सहस्त्रनाम पठण करतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या सान्निध्यात पोहोचतात.