परमो विष्णुरेवैकस्तज्ज्ञानं मुक्तिसाधनम् । शास्त्राणां निर्णयस्त्वेषस्तदन्यन्मोहनाय च
परम विष्णू एकटाच मुक्तीसाठीचे ज्ञान आहे; हेच शास्त्रांचा निर्णय आहे, बाकी सर्व मोहासाठी आहे.
दानं विना च या मुक्तिः साम्यं च मम विष्णुना । तीर्थादिमात्रतो ज्ञानं ममाधिक्यं च विष्णुतः
दानाशिवाय मिळणारी मुक्ति, विष्णूशी समता, तीर्थयात्रेने मिळणारे ज्ञान, आणि माझे विष्णूपेक्षा श्रेष्ठत्व—
अभेदश्चास्मदादीनां मुक्तानां हरिणा तथा । इत्यादि सर्वमोहाय कथ्यते सति नान्यथा । तेनाद्वितीय महिमो जगत्पूज्योऽस्मि पार्वति
माझ्यासारख्या मुक्त झालेल्यांचे आणि हरिचे अभेद, हे सर्व फक्त मोहासाठी सांगितले जाते, प्रत्यक्षात तसे नाही; म्हणून मी अद्वितीय आणि जगात पूज्य आहे, पार्वती.
पार्वत्युवाच - तन्मे कथय देवेश यथाहमपि शंकर । सर्वेश्वरी निरुपमा तव स्यां सदृशी प्रभो
पार्वती म्हणाली - देवादिदेव, शंकरा, मी कशी तुझ्यासारखी, सर्वांची स्वामिनी आणि तुला समकक्ष, अद्वितीय होऊ शकते, ते मला सांग.
महादेव उवाच- साधुसाधु त्वया पृष्टं विष्णोर्भगवतः प्रिये । नाम्नां सहस्रं वक्ष्यामि मुख्यं त्रैलोक्यमुक्तिदम्
महादेव म्हणाले - प्रिये, तू विष्णूच्या विषयी फारच योग्य प्रश्न विचारलास; मी आता तिन्ही लोकांना मुक्ती देणारी, विष्णूच्या हजार मुख्य नावांची माळ सांगतो.
अस्य श्रीविष्णोर्नामसहस्रस्तोत्रस्य श्रीमहादेव ऋषिरनुष्टुपच्छंदः । ह्रीं बीजं श्रीं शक्तिः क्लीं कीलकं चतुर्वर्गधर्मकामार्थमोक्षार्थे जपे विनियोगः । ॐवासुदेवाय विद्महे महाहंसाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् अंगन्यासकरन्यासौ विधिपूर्वं यदा पठेत् । तत्फलं कोटिगुणितं भवत्येव न संशयः
ॐवासुदेवः परं ब्रह्म परमात्मा परात्परः । परंधाम परंज्योतिः परंतत्वं परं पदम्
ॐ, वासुदेव हेच परब्रह्म, परमात्मा, सर्वश्रेष्ठ, परमधाम, परमज्योती, परमतत्त्व आणि परमपद आहेत.
परः शिवः परोध्येयः परं ज्ञानं परागतिः । परमार्थः परंश्रेयः परानंदः परोदयः
परम म्हणजे शिव, परमच ध्यान करण्यासारखा आहे, परम म्हणजे ज्ञान, परमच अंतिम ध्येय आहे; परम म्हणजे खरा अर्थ, परमच श्रेष्ठ कल्याण, परम म्हणजे आनंद, आणि परमच सर्वात उच्च जागृती आहे.
परो व्यक्तात्परं व्योम परमर्द्धिः परेश्वरः । निरामयो निर्विकारो निर्विकल्पो निराश्रयः
तो प्रकट झालेल्यापलीकडे आहे, आकाशापलीकडे आहे, सर्वात मोठे ऐश्वर्य आहे, तोच सर्वांचा परमेश्वर आहे; त्याला कोणताही रोग नाही, तो बदलत नाही, त्याच्यात कोणतीही द्विधा नाही, आणि तो कोणावरही अवलंबून नाही.
निरंजनो निरातंको निर्लेपो निरवग्रहः । निर्गुणो निष्कलोऽनंतोऽभयोऽचिंत्योऽबलोचितः
तो निर्मळ आहे, त्याला कोणताही भय नाही, त्याला काहीही चिकटत नाही, त्याला कोणीही अडवू शकत नाही; त्याच्यात गुण नाहीत, तो अखंड आहे, अनंत आहे, निर्भय आहे, तो समजण्यापलीकडे आहे, आणि कोणत्याही सामर्थ्याने त्याला पकडता येत नाही.
अतीन्द्रियो मितो पारोऽनीशोऽनीहोऽव्ययोऽक्षयः । सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः सर्वदः सर्वभावनः
तो इंद्रियांच्या पलीकडे आहे, मोजता येईल असा आहे, पार जाणारा आहे, त्याच्यावर कोणीही राज्य करू शकत नाही, त्याला काहीही इच्छा नाही, तो कधीही नाश पावत नाही; तो सर्वज्ञ आहे, सर्वत्र आहे, सर्व काही आहे, सर्व काही देणारा आहे, आणि सर्वांचा सर्जक आहे.
सर्वशास्ता सर्वसाक्षी पूज्यः सर्वस्य सर्वदृक्? । सर्वशक्तिः सर्वसारः सर्वात्मा सर्वतोमुखः
तो सर्वांचा शिक्षक आहे, सर्वांचा साक्षीदार आहे, सर्वांनी पूज्य आहे, सर्वांना पाहणारा आहे; त्याच्यात सर्व शक्ती आहेत, तो सर्वांचा सार आहे, तो सर्वांचा आत्मा आहे, आणि सर्व दिशांना तोंड करणारा आहे.
सर्वावासः सर्वरूपः सर्वादिः सर्वदुःखहा । सर्वार्थः सर्वतोभद्रः सर्वकारणकारणम्
तो सर्वांचा निवासस्थान आहे, सर्व रूपांचा आहे, सर्वांचा आरंभ आहे, सर्व दुःखांचा नाश करणारा आहे; तो सर्व अर्थांचा आहे, सर्व बाजूंनी मंगल आहे, आणि सर्व कारणांचा मूळ कारण आहे.
सर्वातिशयितः सर्वाध्यक्षः सर्वसुरेश्वरः । षड्विंशको महाविष्णुर्महागुह्यो महाविभुः
तो सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, सर्वांचा निरीक्षक आहे, सर्व देवांचा स्वामी आहे; तो छाविसावा आहे, महान विष्णू आहे, अत्यंत गूढ आहे, आणि अत्यंत सामर्थ्यशाली आहे.
नित्योदितो नित्ययुक्तो नित्यानंदः सनातनः । मायापतिर्योगपतिः कैवल्यपतिरात्मभूः
तो नेहमीच प्रकट असतो, नेहमीच कार्यरत असतो, नेहमीच आनंदी असतो, तो सनातन आहे; तो मायाचा स्वामी आहे, योगाचा स्वामी आहे, मोक्षाचा स्वामी आहे, आणि स्वतः जन्मलेला आहे.
जन्ममृत्युजरातीतः कालातीतो भवातिगः । पूर्णः सत्यः शुद्धबुद्धस्वरूपो नित्यचिन्मयः
तो जन्म, मृत्यू आणि वार्धक्य यापलीकडे आहे, काळाच्या पलीकडे आहे, होण्याच्या पलीकडे आहे; तो पूर्ण आहे, सत्य आहे, शुद्ध आणि जागृत स्वरूपाचा आहे, आणि कायमच चेतन आहे.
योगप्रियो योगगम्यो भवबंधैकमोचकः । पुराणपुरुषः प्रत्यक्चैतन्यः पुरुषोत्तमः
तो योगाला प्रिय आहे, योगानेच मिळवता येतो, संसाराच्या बंधनातून एकटाच मुक्त करणारा आहे; तो प्राचीन पुरुष आहे, अंतरात्मा आहे, आणि सर्वोच्च पुरुष आहे.
वेदांतवेद्यो दुर्ज्ञेयस्तपत्रयविवर्जितः । ब्रह्मविद्याश्रयो नाद्यः स्वप्रकाशः स्वयंप्रभुः
तो वेदांतानेच ओळखता येतो, समजायला कठीण आहे, त्रिविध दुःखांपासून मुक्त आहे; तो ब्रह्मविद्येचा आधार आहे, तो पहिला नाही, स्वतः प्रकाशमान आहे, आणि स्वतःचा स्वामी आहे.
सर्वोपेय उदासीनः प्रणवः सर्वतः समः । सर्वानवद्यो दुष्प्राप्यस्तुरीयस्तमसः परः
तो सर्वांचा ध्येय आहे, उदासीन आहे, प्रणव आहे, सर्वांसाठी समान आहे; तो सर्व प्रकारे निर्दोष आहे, मिळवायला कठीण आहे, चतुर्थ अवस्था आहे, अंधकारापलीकडे आहे.
कूटस्थः सर्वसंश्लिष्टो वाङ्मनोगोचरातिगः । संकर्षणः सर्वहरः कालः सर्वभयंकरः
तो कधीही न बदलणारा आहे, सर्वांशी एकरूप आहे, वाणी आणि मनाच्या पलीकडे आहे; तो आकर्षण करणारा आहे, सर्वांचा संहार करणारा आहे, काळ आहे, आणि सर्व भयाचा मूळ आहे.
अनुल्लंघ्यश्चित्रगतिर्महारुद्रो दुरासदः । मूलप्रकृतिरानंदः प्रद्युम्नो विश्वमोहनः
तो कोणालाही मागे टाकता येणार नाही असा आहे, त्याच्या गती अद्भुत आहेत, तो महा रुद्र आहे, त्याच्यापर्यंत पोहोचणे कठीण आहे; तो मूळ प्रकृती आहे, आनंद आहे, प्रद्युम्न आहे, आणि विश्वाला मोहात टाकणारा आहे.
महामायो विश्वबीजं परशक्तिः सुखैकभूः । सर्वकाम्योऽनतलीलः सर्वभूतवशंकरः
तो महान माया आहे, विश्वाचा बीज आहे, सर्वोच्च शक्ती आहे, एकमेव सुखाचे स्थान आहे; सर्वांना प्रिय आहे, त्याची लीला अनंत आहे, आणि तो सर्व जीवांना वश करणारा आहे.
अनिरुद्धः सर्वजीवो हृषीकेशो मनःपतिः । निरुपाधिप्रियो हंसोक्षरः सर्वनियोजकः
तो अडथळ्यांशिवाय आहे, सर्व जीवांचा प्राण आहे, इंद्रियांचा स्वामी आहे, मनाचा स्वामी आहे; निरुपाधी प्रिय आहे, हंस आहे, अक्षर आहे, आणि सर्वांना नियोजित करणारा आहे.
ब्रह्मप्राणेश्वरः सर्वभूतभृद्देहनायकः । क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः स्वामी पुरुषो विश्वसूत्रधृक्
तो ब्रह्म आणि प्राणांचा स्वामी आहे, सर्व जीवांना धारण करणारा आहे, देहाचा नेता आहे; क्षेत्रज्ञ आहे, प्रकृतीचा स्वामी आहे, पुरुष आहे, आणि विश्वाचा सूत्रधार आहे.
अंतर्यामी त्रिधामांतः साक्षी त्रिगुण ईश्वरः । योगिगम्यः पद्मनाभः शेषशायी श्रियःपतिः
तो अंतर्यामी आहे, तीन ठिकाणी वास करणारा आहे, साक्षी आहे, तीन गुणांचा स्वामी आहे; योग्यांना प्राप्त होणारा आहे, कमळनाभ आहे, शेषावर शयन करणारा आहे, आणि श्रीचा स्वामी आहे.
श्रीसदोपास्यपादाब्जो नित्यश्रीः श्रीनिकेतनः । नित्यं वक्षःस्थलस्थश्रीः श्रीनिधिः श्रीधरो हरिः
श्री लक्ष्मी ने नेहमी पूजलेले त्याचे कमलासारखे पाय आहेत. तो सदैव समृद्ध आहे, लक्ष्मीचे निवासस्थान आहे. लक्ष्मी नेहमी त्याच्या छातीवर वास करते. तो सर्व संपत्तीचा खजिना आहे, लक्ष्मीचा धारक आहे, तो हरि आहे.
वश्यश्रीर्निश्चलः श्रीदो विष्णुः क्षीराब्धिमंदिरः । कौस्तुभोद्भासितोरस्को माधवो जगदार्तिहा
तो लक्ष्मीचा स्वामी आहे, अचल आहे, समृद्धी देणारा आहे. तो विष्णू आहे, ज्याचे घर क्षीरसागर आहे. त्याच्या छातीवर कौस्तुभ मणी चमकत असतो. तो माधव आहे, जगाच्या दुःखांचा नाश करणारा आहे.
श्रीवत्सवक्षा निःसीम कल्याणगुणभाजनः । पीतांबरो जगन्नाथो जगत्त्राता जगत्पिता
त्याच्या छातीवर श्रीवत्साचा चिन्ह आहे, तो अमर्याद आहे, शुभ गुणांचा खजिना आहे. पिवळ्या वस्त्रात शोभणारा तो जगाचा स्वामी, रक्षक आणि पिता आहे.
जगद्बंधुर्जर्गत्स्रष्टा जगद्धाता जगन्निधिः । जगदेकस्फुरद्वीर्योऽनहंवादी जगन्मयः
तो जगाचा मित्र आहे, सृष्टीचा कर्ता, पालनकर्ता आणि खजिना आहे. त्याचे अद्वितीय शौर्य सर्व जगात झळकत असते. त्याला अहंकार नाही, तो सर्वत्र व्यापलेला आहे.
या श्रीविष्णूच्या सहस्त्रनाम स्तोत्राचा ऋषी महादेव आहे, छंद अनुष्टुप आहे; 'ह्रीं' बीज, 'श्रीं' शक्ती, 'क्लीं' कीलक आहे; धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या चार पुरुषार्थांसाठी हे जपावे. 'ॐ वासुदेवाय विद्महे महाहंसाय धीमहि, तन्नो विष्णुः प्रचोदयात' या मंत्रासह अंगन्यास, करन्यास विधिपूर्वक करावा; त्याचे फळ कोटीने वाढते, यात शंका नाही.
श्रीवासुदेवः परंब्रह्म इति हृदये । मूलप्रकृतिरिति शिरः । महावराह इति शिखा । सूर्यवंशध्वज इति कवचम् । ब्रह्मादिकाम्यललित जगदाश्चर्य शैशव इति नेत्रम् । यथार्थखंडिताशेष इत्यस्त्रम् । नमोनारायणायेति न्यासं सर्वत्र कारयेत् । ॐनमोनारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि । ॐह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः । क्लीं कृष्णाय विष्णवे ह्रीं रामाय धीमहि तन्नो देवः प्रचोदयात् । क्ष्रौं नृसिंहाय विद्महे श्रीं श्रीकंठाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । ॐवासुदेवाय विद्महे देवकीसुताय धीमहि तन्नः कृष्णः प्रचोदयात् । ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः। क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजनवल्लभाय स्वाहा । इति मंत्रम् समुच्चार्य जपेद्वा विष्णुमव्ययम् । श्रीनिवासं जगन्नाथं तस्य स्तोत्रं पठेत्सुधीः
श्रीवासुदेव हे हृदयात परब्रह्म आहेत; मुळप्रकृती डोक्यात आहे; महावराह शिखेत आहे; सूर्यवंशध्वज हे कवच आहे; ब्रह्मा वगैरे ज्या जगाच्या अद्भुत बाल्याचा आनंद घेतात ते डोळ्यात आहे; योग्य वेळी सर्वांचा नाश करणारे अस्त्र आहे; 'नमो नारायणाय' म्हणत सर्वत्र न्यास करावा. 'ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने, विशुद्धसत्त्वधिष्ठाय महाहंसाय धीमहि', 'ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः', 'क्लीं कृष्णाय विष्णवे ह्रीं रामाय धीमहि तन्नो देवः प्रचोदयात', 'क्ष्रौं नृसिंहाय विद्महे श्रीं श्रीकंठाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात', 'ॐ वासुदेवाय विद्महे देवकीसुताय धीमहि तन्नः कृष्णः प्रचोदयात', 'ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः', 'क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजनवल्लभाय स्वाहा'—हे मंत्र उच्चारून, अव्यय विष्णू, श्रीनिवास, जगन्नाथ यांचे ध्यान करावे; सुज्ञाने त्यांचा स्तोत्र पाठ करावा.