तुलापुरुषदानाद्यैरश्वमेधादिभिर्मखैः । वाराणसीप्रयागादि तीर्थस्नानादिभिः प्रिये
तुलापुरुष दान, अश्वमेध यज्ञ, वाराणसी-प्रयागासारख्या तीर्थांमध्ये स्नान, अशा सर्व गोष्टींनी, हे प्रिये,
गयाश्राद्धादिभिः पित्र्यैर्वेदपाठादिभिर्जपैः । तपोभिरुग्रैर्नियमैर्यमैर्भूतदयादिभिः
गयेत केलेली श्राद्धे, वेदपठण, कठोर तप, नियम, संयम, प्राण्यांवर दया, अशा अनेक उपायांनी,
गुरुशुश्रूषणैः सेव्यैर्धर्मैर्वर्णाश्रमान्वितैः । ज्ञानध्यानादिभिः सम्यक्चरितैर्जन्मकोटिभिः
गुरूची सेवा, वर्णाश्रमाचे धर्म, ज्ञान, ध्यान आणि असंख्य जन्मांत केलेले योग्य आचरण,
न यांति तत्परं श्रेयो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । सर्वभावैः समाश्रित्य पुराणपुरुषोत्तमम्
हे सर्व करूनही, जोपर्यंत ते पूर्णपणे पुरातन पुरुषोत्तम विष्णूच्या शरण जात नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ते सर्वोच्च कल्याण मिळत नाही.
अनन्यगतयो मर्त्या भोगिनोऽपि परंतपे । ज्ञानवैराग्यरहिता ब्रह्मचर्यादिवर्जिताः
ज्यांचे मन फक्त त्याच्याकडे आहे, असे मर्त्य लोक—even सुख उपभोगणारे, ज्यांच्यात ज्ञान, वैराग्य किंवा ब्रह्मचर्य नाही,
सर्वधर्मोज्झिता विष्णोर्नाममात्रैकजल्पिनः । सुखेन यां गतिं यांति न तां सर्वेऽपि धार्मिकाः
सर्व धर्म सोडून, फक्त विष्णूचे नाव उच्चारतात, ते सहजच ती अवस्था प्राप्त करतात, जी सर्व धर्मात्म्यांनाही मिळत नाही.
स्मर्त्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतस्यैव विधिं कराः 6.71.
विष्णूचे नेहमी स्मरण करावे, कधीच विसरू नये. सर्व विधी-निषेध हे याच नियमासाठी आहेत.
किंतु ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च निरंहसः । निर्भयं विष्णुनाम्नैव यथेष्टं पदमागताः
पण ब्रह्मा, इतर देव आणि पापरहित ऋषी, फक्त विष्णूचे नाव घेऊन निर्भयपणे हवी ती अवस्था प्राप्त करतात.
अलब्ध्वा चात्मनः पूजां सम्यगाराधितो हरिः । मयास्मादपि च श्रेष्ठं वांच्छताहं कृतात्मना
स्वतःची योग्य पूजा न झाल्याने, मी जरी त्याची भक्ती केली तरी, हरिने, संयमी असूनही, याहून श्रेष्ठ काहीतरी मिळावे अशी इच्छा केली.
ततः साक्षाज्जगन्नाथ प्रसन्नो भक्तवत्सलः । अंशांशेनात्मनैवैतान्पूजयामास केशवः
मग भक्तवत्सल, जगाचा स्वामी केशव, प्रसन्न होऊन, स्वतःच्या अंशाने त्यांना पूजले.
देवान्पितॄन्द्विजान्हव्यकव्याद्यैः करुणामयः । ततः प्रभृति पूज्यंते त्रैलोक्ये सचराचरे
देव, पितर आणि द्विज यांना हव्य-कव्यादि अर्पणांनी जो करुणामय आहे, तो त्या वेळेपासून तिन्ही लोकांत, सर्व चराचरांमध्ये पूजला जातो.
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे प्रसादाच्छार्ङ्गधन्वनः । मां चोवाच यथा मत्तः पूज्यः श्रेष्ठो भविष्यसि
ब्रह्मा आणि इतर सर्व देवांनी, शार्ङ्गधन्वाचा प्रसाद मिळाल्यामुळे, मला सांगितले, 'माझ्यामुळे तू पूज्य आणि श्रेष्ठ होशील.'
त्वामाराध्य तथा शंभो गृहीष्यामि वरं सदा । द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुषादिषु
शंभो, मी तुला भक्तीपूर्वक पूजून नेहमीच इच्छित वर मिळवीन; द्वापरयुगाच्या सुरुवातीला मी स्वतःच्या अंशाने माणसांत आणि इतरांमध्ये जन्म घेईन.
स्वागमैः कल्पितैस्त्वं च जनान्मद्विमुखान्कुरु । मां च गोपय येन स्यात्सृष्टिरेषोत्तरोत्तरा
तुझ्या बनवलेल्या शास्त्रांनी लोकांना माझ्यापासून दूर कर; मला लपव, म्हणजे सृष्टी पुढे पुढे चालू राहील.
एष मोहं सृजाम्याशु योजनान्मोहयिष्यति । त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय
मी हा मोह लवकरच निर्माण करीन, जो सर्वांना भ्रमित करील; आणि तू, महाबाहु रुद्र, मोहकारी शास्त्रांची रचना कर.
अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु
महाबाहु, खोटे आणि असत्य दाखव; स्वतःला उघडपणे दर्शव आणि मला लपव.
ततस्तं प्रणिपत्याहमवोचं परमेश्वरम् । ब्रह्महत्या सहस्रस्य पापं शाम्येत्कथंचन
मग मी त्या परमेश्वराला वंदन करून विचारले, 'सहस्त्र ब्राह्मणहत्येचे पाप कसेही करून शांत कसे होईल?'
न पुनस्त्वदविज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि । तस्मान्मया कृता स्पर्द्धा पवित्रः स्यां कथं हरे
तुझ्या अज्ञानाचा अनुभव पुन्हा कधीही, कितीही कल्पे गेल्या तरी, येणार नाही; म्हणून मी तुझ्याशी स्पर्धा केली, तरी मी कसा पवित्र होऊ, हरे?
तन्मे कथय गोविंद पायश्चित्तं यदिच्छसि । ततः प्रसन्नो भगवानवोचत्तत्त्वमात्मनः
गोविंदा, तू कोणते प्रायश्चित्त इच्छितोस ते मला सांग; मग प्रसन्न झालेल्या भगवंताने स्वतःच्या स्वरूपाचे सत्य सांगितले.
येनाहमधिकस्तस्मादभवं नगनंदिनि । तमेव तपसा नित्यं भजामि स्तौमि चिंतये
हिमालयकन्ये, ज्यामुळे मी श्रेष्ठ झालो, त्यालाच मी नेहमी तपाने पूजतो, स्तुती करतो आणि चिंतन करतो.
परमो विष्णुरेवैकस्तज्ज्ञानं मुक्तिसाधनम् । शास्त्राणां निर्णयस्त्वेषस्तदन्यन्मोहनाय च
परम विष्णू एकटाच मुक्तीसाठीचे ज्ञान आहे; हेच शास्त्रांचा निर्णय आहे, बाकी सर्व मोहासाठी आहे.
दानं विना च या मुक्तिः साम्यं च मम विष्णुना । तीर्थादिमात्रतो ज्ञानं ममाधिक्यं च विष्णुतः
दानाशिवाय मिळणारी मुक्ति, विष्णूशी समता, तीर्थयात्रेने मिळणारे ज्ञान, आणि माझे विष्णूपेक्षा श्रेष्ठत्व—
अभेदश्चास्मदादीनां मुक्तानां हरिणा तथा । इत्यादि सर्वमोहाय कथ्यते सति नान्यथा । तेनाद्वितीय महिमो जगत्पूज्योऽस्मि पार्वति
माझ्यासारख्या मुक्त झालेल्यांचे आणि हरिचे अभेद, हे सर्व फक्त मोहासाठी सांगितले जाते, प्रत्यक्षात तसे नाही; म्हणून मी अद्वितीय आणि जगात पूज्य आहे, पार्वती.
पार्वत्युवाच - तन्मे कथय देवेश यथाहमपि शंकर । सर्वेश्वरी निरुपमा तव स्यां सदृशी प्रभो
पार्वती म्हणाली - देवादिदेव, शंकरा, मी कशी तुझ्यासारखी, सर्वांची स्वामिनी आणि तुला समकक्ष, अद्वितीय होऊ शकते, ते मला सांग.
महादेव उवाच- साधुसाधु त्वया पृष्टं विष्णोर्भगवतः प्रिये । नाम्नां सहस्रं वक्ष्यामि मुख्यं त्रैलोक्यमुक्तिदम्
महादेव म्हणाले - प्रिये, तू विष्णूच्या विषयी फारच योग्य प्रश्न विचारलास; मी आता तिन्ही लोकांना मुक्ती देणारी, विष्णूच्या हजार मुख्य नावांची माळ सांगतो.
अस्य श्रीविष्णोर्नामसहस्रस्तोत्रस्य श्रीमहादेव ऋषिरनुष्टुपच्छंदः । ह्रीं बीजं श्रीं शक्तिः क्लीं कीलकं चतुर्वर्गधर्मकामार्थमोक्षार्थे जपे विनियोगः । ॐवासुदेवाय विद्महे महाहंसाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् अंगन्यासकरन्यासौ विधिपूर्वं यदा पठेत् । तत्फलं कोटिगुणितं भवत्येव न संशयः
ॐवासुदेवः परं ब्रह्म परमात्मा परात्परः । परंधाम परंज्योतिः परंतत्वं परं पदम्
ॐ, वासुदेव हेच परब्रह्म, परमात्मा, सर्वश्रेष्ठ, परमधाम, परमज्योती, परमतत्त्व आणि परमपद आहेत.
परः शिवः परोध्येयः परं ज्ञानं परागतिः । परमार्थः परंश्रेयः परानंदः परोदयः
परम म्हणजे शिव, परमच ध्यान करण्यासारखा आहे, परम म्हणजे ज्ञान, परमच अंतिम ध्येय आहे; परम म्हणजे खरा अर्थ, परमच श्रेष्ठ कल्याण, परम म्हणजे आनंद, आणि परमच सर्वात उच्च जागृती आहे.
परो व्यक्तात्परं व्योम परमर्द्धिः परेश्वरः । निरामयो निर्विकारो निर्विकल्पो निराश्रयः
तो प्रकट झालेल्यापलीकडे आहे, आकाशापलीकडे आहे, सर्वात मोठे ऐश्वर्य आहे, तोच सर्वांचा परमेश्वर आहे; त्याला कोणताही रोग नाही, तो बदलत नाही, त्याच्यात कोणतीही द्विधा नाही, आणि तो कोणावरही अवलंबून नाही.
या श्रीविष्णूच्या सहस्त्रनाम स्तोत्राचा ऋषी महादेव आहे, छंद अनुष्टुप आहे; 'ह्रीं' बीज, 'श्रीं' शक्ती, 'क्लीं' कीलक आहे; धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष या चार पुरुषार्थांसाठी हे जपावे. 'ॐ वासुदेवाय विद्महे महाहंसाय धीमहि, तन्नो विष्णुः प्रचोदयात' या मंत्रासह अंगन्यास, करन्यास विधिपूर्वक करावा; त्याचे फळ कोटीने वाढते, यात शंका नाही.
श्रीवासुदेवः परंब्रह्म इति हृदये । मूलप्रकृतिरिति शिरः । महावराह इति शिखा । सूर्यवंशध्वज इति कवचम् । ब्रह्मादिकाम्यललित जगदाश्चर्य शैशव इति नेत्रम् । यथार्थखंडिताशेष इत्यस्त्रम् । नमोनारायणायेति न्यासं सर्वत्र कारयेत् । ॐनमोनारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि । ॐह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः । क्लीं कृष्णाय विष्णवे ह्रीं रामाय धीमहि तन्नो देवः प्रचोदयात् । क्ष्रौं नृसिंहाय विद्महे श्रीं श्रीकंठाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । ॐवासुदेवाय विद्महे देवकीसुताय धीमहि तन्नः कृष्णः प्रचोदयात् । ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः। क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजनवल्लभाय स्वाहा । इति मंत्रम् समुच्चार्य जपेद्वा विष्णुमव्ययम् । श्रीनिवासं जगन्नाथं तस्य स्तोत्रं पठेत्सुधीः
श्रीवासुदेव हे हृदयात परब्रह्म आहेत; मुळप्रकृती डोक्यात आहे; महावराह शिखेत आहे; सूर्यवंशध्वज हे कवच आहे; ब्रह्मा वगैरे ज्या जगाच्या अद्भुत बाल्याचा आनंद घेतात ते डोळ्यात आहे; योग्य वेळी सर्वांचा नाश करणारे अस्त्र आहे; 'नमो नारायणाय' म्हणत सर्वत्र न्यास करावा. 'ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने, विशुद्धसत्त्वधिष्ठाय महाहंसाय धीमहि', 'ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः', 'क्लीं कृष्णाय विष्णवे ह्रीं रामाय धीमहि तन्नो देवः प्रचोदयात', 'क्ष्रौं नृसिंहाय विद्महे श्रीं श्रीकंठाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात', 'ॐ वासुदेवाय विद्महे देवकीसुताय धीमहि तन्नः कृष्णः प्रचोदयात', 'ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रैं ह्रौं ह्रः', 'क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजनवल्लभाय स्वाहा'—हे मंत्र उच्चारून, अव्यय विष्णू, श्रीनिवास, जगन्नाथ यांचे ध्यान करावे; सुज्ञाने त्यांचा स्तोत्र पाठ करावा.