हैमं च वरुणं कुर्यान्नदीरूपेण नारद । मंडलं वारुणं चैव सर्वतोभद्रमेव च
नारद, नदीच्या रूपात सोन्याचा वरुण तयार करावा आणि सर्व बाजूंनी शुभ असे वारुण मंडळ करावे.
कुंभं तत्र प्रतिष्ठाप्य सोपहारं प्रतिष्ठितम् । संपूज्य विधिवद्भक्त्या ततो विप्राय दापयेत्
तेथे कुंभ आणि त्यातील उपहार नीट मांडून ठेवावेत. विधिपूर्वक भक्तीने पूजा करून, नंतर तो ब्राह्मणाला द्यावा.
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या यथावित्तानुसारतः । गुरवेर्चितशीलाय सर्वशास्त्ररताय च
आपल्या सामर्थ्यानुसार आणि आपल्या कुवतीनुसार ब्राह्मणांना जेवू घालावे, विशेषतः जे गुरूंचा मान राखतात आणि सर्व शास्त्रांमध्ये रमलेले आहेत.
एवं कृते तदा विद्वन्परिपूर्णं व्रतं भवेत् । सौभाग्यसुखसंपत्तिः संततिश्चाक्षया भवेत्
हे असे केल्यावर, हे ज्ञानी, व्रत पूर्ण समजले जाते; सौभाग्य, सुख, संपत्ती आणि अखंड वंश मिळतो.
न दुर्गतिमवाप्नोति चिरं स्वर्गे महीयते । देवपत्नीभिराचीर्णमृषिपत्नीभिरेव च
माणूस कधीही दुःखात पडत नाही आणि स्वर्गात दीर्घकाळ सन्मान मिळतो; हे व्रत देवपत्नींनी आणि ऋषीपत्नींनी केले होते.
नागसिद्धांगनाभिश्च व्रतमेतत्पुरा कृतम् । नदीत्रिरात्रमतुलं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । सौभाग्यं संततिं चैव निश्चयं प्राप्नुते सदा
नागकन्या आणि सिद्ध स्त्रियांनीही हे व्रत पूर्वी केले होते; हे अद्वितीय तीन रात्रीचे नदीव्रत आहे—आणखी काय ऐकायचे आहेस? यामुळे नेहमीच सौभाग्य, संतती आणि निश्चितता मिळते.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे नदीत्रिरात्रव्रतं नाम सप्ततितमोऽध्यायः
श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील पंचपंचाशत्सहस्त्र संहितेमध्ये, उमापती आणि नारद यांच्या संवादात, 'नदीत्रिरात्रव्रत' नावाचा सत्तरावा अध्याय येथे संपला.
ऋषय ऊचुः - सूत जीव चिरं साधो त्वयातिकरुणात्मना । संवादो ह्यद्भुतः प्रोक्तो यश्चासीन्नारदेशयोः
ऋषी म्हणाले— सूत, तुझं आयुष्य दीर्घ असो, तू अत्यंत दयाळू आहेस; नारद आणि ईश यांच्यातील अद्भुत संवाद तू आम्हाला सांगितलास.
भगवन्नाममहिमा नारदेन महात्मना । कीदृक्श्रुतः समाख्याहि श्रद्धया शृण्वतां गुरो
भगवंताचं नाव किती महान आहे हे महान आत्मा नारदाकडून कसं ऐकलं, ते आम्हाला सविस्तर सांग, आम्ही श्रद्धेने ऐकतो, गुरुवर्य.
सूत उवाच- शृणुध्वं मुनयः सर्वे पुरावृत्तं वदाम्यहम् । यस्मिञ्छ्रुते द्विजश्रेष्ठाः कृष्णे भक्तिर्विवर्द्धते
सूत म्हणाला— सर्व ऋषींनो, ऐका, मी एक प्राचीन घटना सांगतो, जी ऐकल्यावर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, कृष्णावरची भक्ती वाढते.
एकदा नारदो द्रष्टुं पितरं सुसमाहितः । जगाम मेरुशिखरं सिद्धचारणसेवितम्
एकदा नारद एकाग्र मनाने आपल्या वडिलांना भेटायला गेला, जो मेरू पर्वताच्या शिखरावर सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेल्या स्थळी होता.
तत्र देवं समासीनं ब्रह्माणं जगतां पतिम् । नमस्कृत्याब्रवीद्विप्रा नारदो मुनिसत्तमः
तेथे जगाचा स्वामी ब्रह्मा बसलेला असताना, नारद या श्रेष्ठ मुनीने त्यांना वंदन करून बोलायला सुरुवात केली.
नारद उवाच- नाम्नोऽस्य यावतीशक्तिर्वद विश्वेश्वर प्रभो । कीदृक्तु नाममहिमा अव्ययस्य महात्मनः
नारद म्हणाला— हे विश्वेश्वर प्रभो, या नावाची किती शक्ती आहे ते मला सांग; या अविनाशी, महान आत्म्याच्या नावाचं खरं मोठेपण काय आहे?
योऽयं विश्वेश्वरः साक्षादयं नारायणो हरिः । परमात्मा हृषीकेशः सर्वजीवेषु संगतः
हा जो विश्वेश्वर आहे, तोच प्रत्यक्ष नारायण, हरि, परमतत्त्व, हृषीकेश आहे, जो सर्व जीवांमध्ये वास करतो.
मायाविमोहिताः सर्वे भगवंतमधोक्षजम् । नैव जानंत्यसारेऽस्मिन्नरा मूढाः कलौ युगे
माया यांनी सर्वजण मोहून गेले आहेत, म्हणून या क्षणभंगुर काळात लोक भगवंत, अदृश्य परमेश्वर, यांना ओळखत नाहीत; कलियुगात माणसं गोंधळलेली असतात.
ब्रह्मोवाच- अस्मिन्कलौ विशेषेण नामोच्चारणपूर्वकम् । भक्तिः कार्या यथा वत्स तथा त्वं श्रोतुमर्हसि
ब्रह्मा म्हणाले— या कलियुगात विशेषतः, नाव उच्चारून भक्ती करावी; हे वत्सा, ती कशी करावी ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
दृष्टं परेषां पापानामनुक्तानां विशोधनम् । विष्णोर्जिष्णोः प्रयत्नेन स्मरणं पापनाशनम्
इतरांच्या, अगदी न सांगितलेल्या पापांचंही शुद्धीकरण विष्णूच्या स्मरणाने होते; विजयशाली विष्णूचं मन लावून स्मरण केल्याने पाप नष्ट होतात.
मिथ्या ज्ञात्वा ततः सर्वं हरेर्नामपठन्जपन् । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परंपदम्
सर्व काही असत्य आहे हे जाणून, जो हरिचं नाव म्हणतो आणि जपतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णूचं परमपद मिळवतो.
ये वदंति नरा नित्यं हरिरित्यक्षरद्वयम् । तस्योच्चारणमात्रेण विमुक्तास्ते न संशयः
जे पुरुष नेहमी 'हरि' हे दोन अक्षर उच्चारतात, त्याच्या केवळ उच्चारणानेच ते नक्कीच मुक्त होतात.
प्रायश्चित्तानि सर्वाणि कृष्णानुस्मरणं परम् । प्रातर्निशि तथा सायं मध्याह्नादिषु संस्मरन्
सर्व प्रकारच्या प्रायश्चित्तांपेक्षा कृष्णाचं स्मरण श्रेष्ठ आहे; सकाळी, रात्री, संध्याकाळी आणि दुपारी त्याचं स्मरण केल्याने सर्व पापं नष्ट होतात.
नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः । विष्णुसंस्मरता देव समस्तक्लेशसंक्षये
जो मनुष्य विष्णूचं स्मरण करतो, तो लगेच नारायणाला प्राप्त होतो आणि त्याचे सर्व पाप नष्ट होतात. देवा, विष्णूचं ध्यान केल्याने सर्व दुःखं संपतात.
मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विष्णोस्तु कीर्त्तनात् । वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु
विष्णूचं कीर्तन केल्याने मोक्ष मिळतो आणि स्वर्गही प्राप्त होतो. ज्या माणसाचं मन वासुदेवाच्या जप, होम, पूजा आणि अशा कार्यांत एकरूप असतं—
तदक्षयं विजानीयाद्यावदिंद्राश्चतुर्दश । क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम्
हे पुण्य चिरकाल टिकतं, चौदा इंद्रांपर्यंतही संपत नाही. मग स्वर्गात जाण्याचा किंवा पुन्हा जन्म घेण्याचा प्रश्नच येत नाही.
क्व जपो वासुदेवस्य मुक्तिबीजमनुत्तमम् । तन्मुखं परमं तीर्थं यत्रावर्त्तं वितन्वती
वासुदेवाचं जप, जो मोक्षाचा सर्वोच्च मार्ग आहे, तो कुठे आहे? ज्या तोंडातून तो जप निघतो, तेच तोंड सर्वश्रेष्ठ तीर्थ आहे.
नमो नारायणायेति भाति प्राची सरस्वती । तस्मादहर्निशं विष्णुस्मरणात्पुरुषोत्तमः
‘नमो नारायणाय’ असं उच्चारल्यावर पूर्वेकडील सरस्वती उजळून निघते. म्हणून, दिवस-रात्र विष्णूचं स्मरण केल्याने परमेश्वर—
न याति नरकं पुत्र संक्षीणकलिकल्मषः । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं भाषितं मम सुव्रत
—नरकात जात नाही, मुला, त्याची कलियुगातील पापं कमी होतात. हे मी सत्य सांगतो, पुन्हा पुन्हा सांगतो, हे माझं खरं वचन आहे, हे सुव्रत.
नामोच्चारणमात्रेण महापापात्प्रमुच्यते । रामरामेति रामेति रामेति च पुनर्जपन्
फक्त नाव उच्चारल्यानेच मोठ्या पापांतून मुक्ती मिळते; ‘राम राम’, ‘राम’ आणि पुन्हा ‘राम’ असं सातत्याने जप केल्याने—
स चांडालोऽपि पूतात्मा जायते नात्र संशयः । कुरुक्षेत्रं तथा काशी गया वै द्वारिका तथा
चांडाळसुद्धा पवित्र आत्मा होतो, याबद्दल काहीच शंका नाही. कुरुक्षेत्र, काशी, गया आणि द्वारका—
सर्वं तीर्थं कृतं तेन नामोच्चारणमात्रतः । कृष्णकृष्णेति कृष्णेति इति वायो जपन्पठन्
फक्त नाव उच्चारल्याने सर्व तीर्थांचं फळ मिळतं; ‘कृष्ण कृष्ण’, ‘कृष्ण’ असं जप आणि पठण केल्याने—
इहलोकं परित्यज्य मोदते विष्णुसंनिधौ । नृसिंहेति मुदा विप्र सततं प्रजपन्पठन्
हा जग सोडून, तो विष्णूच्या सान्निध्यात आनंदाने राहतो; ‘नृसिंह’ असं हर्षाने, ब्राह्मणा, नेहमी जपत आणि पठण करत—