अनेन विधिना चैव नद्यास्तीरे नरोत्तमः । सर्वं निर्वर्त्तयेत्सम्यगेकचित्तरतोऽपि सन्
या पद्धतीने, एकचित्ताने असतानाही, उत्तम पुरुषाने नद्याच्या काठी सर्व विधी नीट पार पाडावेत.
अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । महत्यरण्ये यद्वृतं भूमिदेव शृणुष्व तत्
इथेही एक प्राचीन कथा सांगतो; मोठ्या अरण्यात काय घडलं ते, हे भूमिपती, तू ऐक.
यं श्रुत्वा मानवो लोके महादुःखात्प्रमुच्यते । देशो दासरको नाम तस्य भागे च पश्चिमे
हे ऐकून, या जगातला मनुष्य मोठ्या दुःखातून मुक्त होतो. दासरक नावाचं एक ठिकाण आहे, आणि त्याच्या पश्चिम भागात—
तत्र विद्वन्मरुर्देशः सर्वसत्वभयंकरः । सुतप्तसिकता भूमिर्यत्र दुष्टा महोरगाः
तेथे, ज्ञानी माणसा, मरू नावाचा प्रदेश आहे, जो सर्व सजीवांना भयावह वाटतो. तिथली जमीन तापलेल्या वाळूने भरलेली आहे आणि तिथे वाईट मोठे साप राहतात.
अल्पच्छायाद्रुमाकीर्णा मृतप्राणिसमाकुला । शमीखदिरपालाशकरीरैः पीलुभिः सह
त्या प्रदेशात फारच कमी सावली असलेली झाडं आहेत, मृत प्राण्यांनी भरलेलं आहे, आणि तिथे शमी, खदिर, पळस, करीर आणि पीलू अशी झाडं आहेत.
तत्र भीमा द्रुमगणाः कंटकैरचिता दृढैः । जग्धप्राणजनाकीर्णा यत्र भूर्दृश्यते क्वचित्
तेथे भयंकर झाडांचे समूह आहेत, ज्यांना मजबूत काटे आहेत. तिथे कधी कधी ज्या लोकांचे प्राण गेले आहेत त्यांचे अवशेष विखुरलेले दिसतात.
तथापि जीवा जीवंति सर्वे कर्मनिबंधनात् । नोदकं नोदकाधारा विद्वंस्तत्र बलाहकाः
असं असूनही, तिथले सगळे जीव आपापल्या कर्मामुळे जगत राहतात. तिथे पाणी नाही, पाण्याचा कुठलाही स्त्रोत नाही, आणि ज्ञानी माणसा, तिथे ढगही नाहीत.
पक्षांतरगतैः कैश्चिच्छिशुभिस्तृषितैः समम् । उत्क्रांतजीविनो विप्र दृश्यंते नु खगोत्तमाः
झाडांच्या फांद्यांमध्ये काही पक्षी, तहानलेले आणि आपल्या पिलांसोबत, असे दिसतात की जणू त्यांचा जीव निघून चालला आहे, हे ब्राह्मण.
तस्मिंस्तथाविधे देशे कश्चिद्दैववशाद्वणिक् । निजसार्थपरिभ्रष्टः प्रविष्टो मरुजांगले
अशा त्या प्रदेशात, नशिबाच्या जोरावर, एक व्यापारी आपल्या साऱ्थापासून वेगळा पडून मरूच्या वाळवंटात शिरला.
बभ्रामोद्भ्रांतहृदयः क्षुत्तृट्भ्यां श्रमपीडितः । क्व ग्रामः क्व जलं क्वाहं यास्यामि न बुबोध ह
तो व्यापारी भटकत राहिला, त्याचं मन गोंधळून गेलं होतं, भूक, तहान आणि थकव्याने तो त्रस्त झाला होता. कुठे गाव आहे, कुठे पाणी आहे, आणि मी कुठे चाललोय हे त्याला कळत नव्हतं.
अथ प्रेतान्ददर्शासौ क्षुत्तृषाव्याकुलेंद्रियान् । उत्कटान्खलिनो भीमान्निर्मांसान्रौद्रदर्शनान्
नंतर त्याने प्रेतांना पाहिलं, ज्यांची इंद्रिये भूक आणि तहानेने व्याकुळ झाली होती, ते भयंकर, दुष्ट, अंगावर काटा आणणारे, मांस नसलेले आणि भीतीदायक दिसणारे होते.
प्रेतस्कंधसमारूढमेकं विकृतदर्शनम् । ददर्श बहुभिः प्रेतैः समंतात्परिवारितम्
त्याने एक विचित्र दिसणारा प्रेत पाहिला, जो दुसऱ्या प्रेताच्या खांद्यावर बसला होता, आणि त्याच्या आजूबाजूला अनेक प्रेतं होती.
अगच्छमानमत्युग्रं प्रेतशब्दपुरःसरम् । प्रेतोऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नरम्
तो प्रेत, अतिशय भयंकर आणि प्रेतांच्या ओरडांनी भरलेला, पुढे जात होता. आणि त्या भयानक जंगलात आलेल्या माणसाला पाहून—
प्रेतस्कंधान्महीं गत्वा तस्यांतिकमुपागमत् । प्रणिपत्य वणिक्श्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
प्रेत दुसऱ्या प्रेताच्या खांद्यावरून खाली उतरला आणि त्या व्यापाऱ्याजवळ गेला. त्याने व्यापाऱ्याला नमस्कार करून असे म्हणाला—
अस्मिन्घोरतरे देशे प्रवेशो भवतः कथम् । तमुवाच वणिक्धीमान्सार्थभ्रष्टस्य मे वने
या इतक्या भयंकर प्रदेशात तुम्ही कसे आलात? त्यावर तो बुद्धिमान व्यापारी म्हणाला, 'मी माझ्या साऱ्थापासून या जंगलात हरवून गेलो आहे.'
प्रवेशो दैवयोगेन पूर्वकर्मकृतेन च । तृषा मे बाधतेऽत्यर्थं क्षुधा चैव भृशं तथा
'नशिबाच्या आणि पूर्वीच्या कर्माच्या योगाने मी इथे आलो आहे. मला फारच तहान लागली आहे आणि भूकही खूप लागली आहे.'
प्राणांतिकमनुप्राप्तं वचनं भ्रमतीव मे । अत्रोपायं न पश्यामि जीवेयं येन केनचित्
'माझा जीव संपण्याच्या टोकावर आहे; मी बोलताना माझं मन भरकटतंय. इथे मला असं काहीही दिसत नाही ज्यामुळे मी कसा का होईना, जगू शकेन.'
इत्येवमुक्ते प्रेतस्तं वणिजं वाक्यमब्रवीत् । फुल्लां शमीं समाश्रित्य प्रतीक्ष त्वं मुहूर्त्तकम्
असं त्याने सांगितल्यावर, त्या प्रेताने व्यापाऱ्याला म्हटलं, 'फुललेल्या शमीच्या झाडाखाली थोडा वेळ थांब आणि आश्रय घे.'
कृतातिथ्यो मया पश्चाद्गमिष्यसि यथासुखम् । एवमुक्तस्तथा चक्रे स वणिक्तृष्णयार्दितः
'मी तुझं पाहुणचार केल्यावर, तू हवं तसं पुढे जाऊ शकशील.' असं ऐकून, तहानेने व्याकुळ झालेला तो व्यापारी तसंच राहिला.
मध्याह्नसमये प्राप्ते प्रेतस्तं देशमागतः । फुल्लां सवृक्षां शीतोदां वारिधानीं मनोरमाम्
मध्यान्हाच्या वेळी तो प्रेत त्या ठिकाणी आला—तिथे फुललेली झाडं, थंड पाणी आणि सुंदर जलाशय होतं.
दध्योदनसमायुक्तां वर्द्धमानेन संयुताम् । अवतीर्य ततः स्वन्नं प्रादादतिथये तदा
त्याने दहीभात मिसळलेलं, भरपूर असं आपलं जेवण तयार केलं आणि खाली उतरून ते पाहुण्याला दिलं.
स तत्राशनमात्रेण परं तृप्तित्वमागतः । वितृष्णो विज्वरश्चैव क्षणेन समपद्यत
त्या जेवणानं तो अतिशय तृप्त झाला; क्षणातच त्याची इच्छा आणि ताप पूर्णपणे शांत झाले.
ततश्च प्रेताः संप्राप्ताः सोऽस्माद्भागं क्रमाद्ददौ । दध्योदनात्सपानीयात्प्रेतास्तृप्तिं परां गताः
नंतर तिथे पितर आले आणि त्याने त्यांना योग्य त्या क्रमाने दहीभात आणि पाणी दिलं; त्यामुळे पितरांना मोठी तृप्ती मिळाली.
अतिथिं तर्पयित्वा तु प्रेतलोकं च सर्वतः । ततः स्वयं स बुभुजे भुक्तशेषं यथासुखम्
पाहुण्याला आणि सर्व पितरांना तृप्त करून, मग त्याने उरलेलं जेवण आपल्या इच्छेनुसार खाल्लं.
तस्य भुक्तवतः स्वन्नं पानीयं च क्षयं ययौ । प्रेताधिपं ततस्तं वै वणिग्वचनमब्रवीत्
त्याने आपलं जेवण आणि पाणी घेतलं, तेव्हा ते सगळं संपलं; मग पितरांचा अधिपती त्या व्यापाऱ्याला म्हणाला—
आश्चर्यमेतत्परमं वनेऽस्मिन्प्रतिभाति मे । अन्नं पानं च परमं संप्राप्तं च कुतस्तव
या जंगलात असं अद्भुत घडलंय, हे मला फारच आश्चर्य वाटतंय; तुला इतकं उत्तम अन्न आणि पाणी इथे कुठून मिळालं?
स्वल्पेनैव तथान्नेन त्वमेतांस्तु बहूनपि । अतर्पयः कथं त्वेते निर्मांसा भिन्नकुक्षयः
इतक्या थोड्या अन्नानं तू इतक्या मांसहीन आणि फाटलेल्या पोटाच्या लोकांना कसं तृप्त केलंस?
कथमस्यां सुघोरायामटव्यां च कृतालयाः । तदेतत्संशयं छिंधि परं कौतूहलं मम
या भयंकर जंगलात हे लोक कसे राहतात? माझ्या या शंकेचं निरसन कर, मला फारच कुतूहल वाटतंय.
एवमुक्तः स वणिजा प्रेतो वचनमब्रवीत् । वाणिज्यसक्तस्य पुरा जन्मातीते ममानघ
त्यावर व्यापाऱ्याने विचारल्यावर तो पितर म्हणाला—'हे निष्पापा, पूर्वजन्मी मी व्यापारात गुंतलेलो होतो.'
सकले नगरे नास्ति ममान्यो हि दुरात्मकः । धनलोभान्न कस्यापि दत्ता भिक्षा मया तदा
संपूर्ण नगरात माझ्यासारखा दुष्ट कोणीच नव्हता; धनाच्या लोभामुळे मी कोणालाही दान दिलं नव्हतं.