विमूर्च्छिका गलग्राह हृद्रोगैर्भूततस्करैः । इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपैर्भयंकरैः
मूर्च्छा, गळा दाबणे, हृदयाचे विकार, भूतांनी लुटणे—अशा अनेक भयंकर आणि विविध स्वरूपातील भीतीदायक गोष्टी तिथे होत्या.
कपालशिरोहस्तैश्च संग्रामे नरके तथा । राक्षसैर्दानवैर्घोरैरुपविष्टैः पुरः स्थितैः
शिरांचे कवट्या, हात, नरकातील युद्धात राक्षस, भयंकर दानव, हे सर्व माझ्यासमोर बसलेले आणि उभे होते.
धर्माधिकारिभिश्चात्र चित्रगुप्तादि लेखकैः । व्याघ्र सिंह वराहैश्च शिखासर्पैः सुदुर्द्धरैः
तिथे धर्माचे अधिकारी, चित्रगुप्तासारखे लेखनिक, वाघ, सिंह, रानडुक्कर आणि भयंकर फणा असलेले सर्पही होते.
वृश्चिकैर्दंष्ट्रिभिर्भूतैः कीटकैर्मत्कुणादिभिः । वृक चित्रादि शुनकैः कंकैर्गृध्रैश्च जंबुकैः
विचू, मोठ्या दातांचे भूत, किडे, गोम, लांडगे, रंगीबेरंगी कुत्रे, कावळे, गिधाडे आणि कोल्हेही तिथे होते.
तस्करैर्भूतदारिद्रैर्मारिभिर्डाकिनीग्रहैः । मुक्तकेशैः श्वासकासैर्भ्रुकुटी कुटिलाननैः
चोर, दारिद्र्य आणणारे भूत, मारणारे, डाकिनी, मोकळे केस असलेले, श्वास लागणारे, खोकणारे, भुवया आठवलेले आणि वाकडे तोंड असलेले असेही तिथे होते.
बृहत्प्रतापैर्नोभीतैः शासकैः पापकर्मणाम् । यमः सभायां शुशुभे सेव्यमानः परिग्रहैः
पाप करणाऱ्यांना शिक्षा करणारे, निर्भय आणि सामर्थ्यवान असे सेवक तिथे होते. त्या सभेत यम आपल्या सेवकांनी वेढलेला तेजस्वी दिसत होता.
भीमाटविकजीवैश्च यथा व्यालांजनो गिरिः । ततो विश्वेश्वरः प्राह समयः किंकरान्प्रति
भीषण जंगलात राहणारे, पर्वतावर हिंडणाऱ्या हिंस्त्र प्राण्यांसारखे जीवही तिथे होते. मग विश्वाचा स्वामी आपल्या सेवकांना बोलू लागला.
नामभ्रांतैर्भवद्भिश्च समानीतः कथं मुनिः । भीमकस्यात्मजो ग्रामे कौंडिन्ये मुद्गलाभिधः
तुम्ही नाव चुकून, भीमाचा मुलगा, कौंडिन्य गावातील मुद्गल नावाचा हा ऋषी कसा आणलात?
क्षीणायुः क्षत्रियः सोऽस्ति आनेयो मुच्यतामसौ । श्रुत्वैतत्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते
हा क्षत्रिय आहे, त्याचं आयुष्य संपलं आहे; त्याला सोडून पुन्हा आणा. हे ऐकून ते तिथून निघाले आणि पुन्हा परत आले.
धर्मराजं पुनः प्राहुः सर्वे ते यमकिंकराः । तत्रास्माभिर्गतैर्देही क्षीणायुर्नोपलक्षितः
ते सर्व यमाचे सेवक पुन्हा धर्मराजाला म्हणाले, 'आम्ही तिथे गेलो, पण ज्याचं आयुष्य संपलं होतं असा देहधारी सापडला नाही.'
यम उवाच- किं कारणमदृश्यास्ते प्रायेण भवतां नराः । सुकृता द्वादशीयैस्तु ख्याता वैतरणी नदी
यम म्हणाला—'तुमच्या बहुतेक माणसांचे दर्शन का होत नाही? द्वादशी व्रत करणाऱ्यांसाठी वैतरणी नदी प्रसिद्ध आहे.'
उज्जयिन्यां प्रयागे वा यमुनायां च ये मृताः । तिलहस्तिहिरण्यादि दत्तं यैस्तु गवाह्निकम्
उज्जयिनी, प्रयाग किंवा यमुनाजवळ जे मृत्यू पावले, तसेच ज्यांनी रोज तिळ, सोने किंवा गायींबरोबर इतर दान दिलं, त्यांना हे फळ मिळतं.
दूता ऊचुः - तद्व्रतं कीदृशं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वमशेषतः । किं तत्र देव कर्त्तव्यं पुरुषैस्तवतोषदम्
दूत म्हणाले—'हे ब्राह्मण, हे व्रत कसं असतं ते सविस्तर सांग. देवांना संतुष्ट करण्यासाठी माणसांनी तिथे काय करावं?'
येन कृता नरश्रेष्ठ द्वादशी कृष्णपक्षजा । उपवासे च तेनैव कथं पापात्प्रमुच्यते
हे श्रेष्ठ पुरुषा, कृष्णपक्षातील द्वादशी उपवासाने कसं करावं आणि त्याने पापातून कसा मुक्त होता येतो?
तद्व्रतं केन विधिना कर्त्तव्यं च यथा वद । सुप्रसन्नेन वक्तव्यं दयां कृत्वा दयानिधे
ते व्रत कोणत्या पद्धतीने करावे, आणि कसे करावे हे मला सांग. दयाळू असलेल्या तुझ्या कृपेने, कृपा दाखवून, मला स्पष्टपणे सांग.
श्रीमुद्गल उवाच- दूतानां वचनं श्रुत्वा उवाच मधुरं तदा । सर्वं वदामि भो दूता यथादृष्टं यथाश्रुतम्
श्रीमुद्गल म्हणाले— दूतांनी सांगितलेले ऐकून, त्याने तेव्हा गोड शब्दात उत्तर दिले: 'हे दूतांनो, मी पाहिल्याप्रमाणे आणि ऐकलेले सर्व काही तुम्हाला सांगतो.'
यम उवाच- मार्गशीर्षादि मासे तु या इमाः कृष्णपक्षजाः । तासु पूर्वासु विधिवद्दूता वैतरणीव्रतम्
यम म्हणाले— मार्गशीर्षपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, कृष्णपक्षात, त्या सुरुवातीच्या दिवशी दूतांनी विधिपूर्वक वैतरणी व्रत करावे.
प्रतिमासं च कर्त्तव्यं यावद्वर्षं भवेद्ध्रुवम् । यां तु कृत्वा तु भो दूता मुच्यते नात्र संशयः
हे व्रत प्रत्येक महिन्याला, अखंड वर्षभर करावे. हे दूतांनो, जो हे व्रत करतो तो नक्कीच मुक्त होतो—यात काहीच शंका नाही.
उपवासस्य नियमः कर्त्तव्यो विष्णु तुष्टिदः । अद्य मे देवदेवेश उपवासो भविष्यति
उपवासाचे नियम पाळावेत, कारण ते विष्णूला संतुष्ट करतात. आज, देवांचा स्वामी, माझा उपवास होईल.
द्वादश्यां पूज्य गोविंदं भक्तिभावसमन्वितम् । स्वप्नेंद्रियस्य वैकल्याद्भोजनं यच्च मैथुनम्
द्वादशीला गोविंदाची भक्तिभावाने पूजा करावी. झोपेत इंद्रियांच्या दुर्बलतेमुळे जे काही खाणे किंवा मैथुन झाले असेल, ते क्षमा करावे.
तत्सर्वं क्षम मे देव कृपां कृत्वा ममोपरि । एवं वै नियमं कृत्वा मध्याह्ने तीर्थमाव्रजेत्
हे देवा, माझ्यावर कृपा करून ते सर्व मला माफ कर. असे नियम पाळून, मग मध्यान्ही तीर्थस्थळी जावे.
मृद्गोमय तिलान्नीत्वा गंतव्यं विधिपूर्वकम् । स्नानं तत्र प्रकर्तव्यं व्रतसंपूर्णहेतवे
माती, गोमय आणि तीळ घेऊन, योग्य पद्धतीने तिथे जावे. तिथे व्रत पूर्ण करण्यासाठी स्नान करावे.
अश्वक्रांतेति मंत्रेण स्नानं कुर्याद्विशेषतः । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
'अश्वक्रांत' या मंत्राने विशेषतः स्नान करावे: 'घोड्यांनी, रथांनी आणि विष्णूने स्पर्श केलेल्या पृथ्वीवर'.
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । तया हतेन पापेन सर्वपापैः प्रमुच्यते
हे माती, मी पूर्वी केलेले सर्व पाप दूर कर. त्या पापाचा नाश केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
काश्यां चैव तु संभूतास्तिला वै विष्णुरूपिणः । तिलस्नानेन गोविंदः सर्वं पापं व्यपोहति
काशीमध्ये उत्पन्न झालेले तीळ हे खरेच विष्णूचे रूप आहेत. त्या तिळांनी स्नान केल्याने गोविंद सर्व पाप दूर करतो.
विष्णुदेहोद्भवा देवि महापापापहारिणी । सर्वं पापं हर त्वं वै सर्वेषां हि नमोऽस्तु ते
हे देवी, विष्णूच्या देहातून जन्मलेली, मोठ्या पापांचा नाश करणारी, सर्वांचे पाप तू दूर कर. सर्वजण तुला नमस्कार करतात.
तुलसीपत्रकं धृत्वा नामोच्चारणपूर्वकम् । स्नानं सुकृतिभिः प्रोक्तं कर्तव्यं विधिपूर्वकम्
तुळशीचे पान हातात धरून, नामोच्चार करत, पुण्यवानांनी सांगितलेल्या पद्धतीने स्नान करावे.
एवं स्नात्वा समुत्तीर्य परिधाय सुवाससी । तर्पयित्वा पितॄन्देवांस्ततो विष्णोस्तु पूजनम्
अशा प्रकारे स्नान करून बाहेर पडावे, स्वच्छ वस्त्रे घालावी, पितरांना आणि देवांना तर्पण द्यावे, आणि मग विष्णूची पूजा करावी.
संस्थाप्य चाव्रणं कुंभं पंचपल्लवसंयुतम् । पंचरत्नसमोपेतं दिव्यस्रग्गंधवासितम्
झाकलेला कलश, पाच पल्लवांनी युक्त, पाच रत्नांनी सजवलेला, दिव्य फुलांच्या माळा आणि सुगंधांनी सुवासित असा ठेवावा.
जलपूर्णं सद्रव्यंच ताम्रपात्रसमन्वितम् । तत्रस्थं श्रीधरं देवं देवदेवं तपोनिधिम्
पाण्याने आणि आवश्यक वस्तूंनी भरलेला, तांब्याच्या पात्रासह, त्यात श्रीधर, देवांचा देव, तपश्चर्येचा खजिना, विराजमान असावा.