श्रूयते यमलोके तु सदा वैतरणी नदी । अनाधृष्यात्वपारा च दुस्तरा बहुशोणिता
यमाच्या लोकात नेहमी वैतरणी नदी आहे असे ऐकले आहे; ती न जिंकता येणारी, अंत नसलेली, ओलांडायला कठीण आणि रक्ताने भरलेली आहे.
दुस्तरा सर्वभूतानां सा कथं सुतरा भवेत् । भयमेतन्महादेव यमलोकं प्रति प्रभो
ती सर्व जीवांसाठी ओलांडायला कठीण आहे; ती कशी सोपी होईल हे मला सांग. हे महादेव, यमलोकाबद्दल मला भीती वाटते.
तस्य निर्मोचनार्थाय ब्रूहि कृत्यमशेषतः । भगवन्देवदेवेश कृपां कृत्वा ममोपरि
त्यातून मुक्त होण्यासाठी काय करावे हे मला पूर्णपणे सांग, हे भगवंत, देवांचा स्वामी, माझ्यावर कृपा करून.
महादेव उवाच- द्वारवत्यां पुरा विप्र स्नातोऽहं लवणांभसि । ददृशे मुनिमायांतं मुद्गलं नाम वाडव
महादेव म्हणाले: पूर्वी द्वारवतीमध्ये मी लवणयुक्त पाण्यात स्नान केले; तिथे मला वाडव नावाचा मुद्गल ऋषी भेटला.
ज्वलंतमिवचादित्यं तपसा द्योततांगकम् । मां प्रणम्य मुनिः प्राह मुद्गलो विस्मयान्वितः
तो तपस्येने तेजस्वी होऊन जणू सूर्यासारखा प्रज्वलित दिसत होता; त्याने मला वंदन करून, आश्चर्याने भरून मुद्गल ऋषी बोलला.
मुद्गल उवाच- अकस्मान्मूर्च्छितो देव पतितोऽस्मि धरातले । प्रज्वलंति ममांगानि गृहीतो यमकिंकरैः
मुद्गल म्हणाला: हे देव, मी अचानक बेशुद्ध पडलो आणि जमिनीवर कोसळलो; माझे अंग जळत आहे आणि मला यमदूतांनी पकडले आहे.
बलादाकृष्यमाणोऽहं पुरुषॐगुष्ठमात्रकः । बद्धो यमभटैर्गाढं नीतोऽस्मि शमनांतिकम्
माझ्या देहाचा आकार पुरुषाच्या अंगठ्याएवढा झाला होता. यमाच्या सेवकांनी मला जबरदस्तीने ओढून, घट्ट बांधून, मृत्युलोकाच्या राजासमोर नेले.
क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् । कृष्णमुखं महारौद्रं मृत्युव्याधिशतान्वितम्
क्षणातच मी सभेत यमाला पाहिलं—त्याचे डोळे पिवळसर, चेहरा काळा आणि अतिशय भयंकर, आजूबाजूला मृत्यू आणि रोगांनी वेढलेला.
वातपित्त श्लेष्मदोषैर्मूर्तिमद्भिस्तु सेवितम् । कायशोषज्वरातंक स्फोटिका लूतकादिभिः
त्याच्या आसपास वारा, पित्त, कफ यांचे दोष असलेले, तसेच अंग सुकणे, ताप, फोड, जखमा आणि इतर अनेक आजारांचे रूप घेतलेले जीव होते.
ज्वालांगमर्दशीर्षार्ति भगंदर बलक्षयैः । कंठमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्रज्वरव्रणैः
तेथे जळजळ, अंगदुखी, डोकेदुखी, भगंदर, शक्ती कमी होणे, गळ्याच्या गाठी, दूधाचे विकार, लघवीला त्रास, ताप आणि जखमा असे अनेक रोग होते.
विमूर्च्छिका गलग्राह हृद्रोगैर्भूततस्करैः । इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपैर्भयंकरैः
मूर्च्छा, गळा दाबणे, हृदयाचे विकार, भूतांनी लुटणे—अशा अनेक भयंकर आणि विविध स्वरूपातील भीतीदायक गोष्टी तिथे होत्या.
कपालशिरोहस्तैश्च संग्रामे नरके तथा । राक्षसैर्दानवैर्घोरैरुपविष्टैः पुरः स्थितैः
शिरांचे कवट्या, हात, नरकातील युद्धात राक्षस, भयंकर दानव, हे सर्व माझ्यासमोर बसलेले आणि उभे होते.
धर्माधिकारिभिश्चात्र चित्रगुप्तादि लेखकैः । व्याघ्र सिंह वराहैश्च शिखासर्पैः सुदुर्द्धरैः
तिथे धर्माचे अधिकारी, चित्रगुप्तासारखे लेखनिक, वाघ, सिंह, रानडुक्कर आणि भयंकर फणा असलेले सर्पही होते.
वृश्चिकैर्दंष्ट्रिभिर्भूतैः कीटकैर्मत्कुणादिभिः । वृक चित्रादि शुनकैः कंकैर्गृध्रैश्च जंबुकैः
विचू, मोठ्या दातांचे भूत, किडे, गोम, लांडगे, रंगीबेरंगी कुत्रे, कावळे, गिधाडे आणि कोल्हेही तिथे होते.
तस्करैर्भूतदारिद्रैर्मारिभिर्डाकिनीग्रहैः । मुक्तकेशैः श्वासकासैर्भ्रुकुटी कुटिलाननैः
चोर, दारिद्र्य आणणारे भूत, मारणारे, डाकिनी, मोकळे केस असलेले, श्वास लागणारे, खोकणारे, भुवया आठवलेले आणि वाकडे तोंड असलेले असेही तिथे होते.
बृहत्प्रतापैर्नोभीतैः शासकैः पापकर्मणाम् । यमः सभायां शुशुभे सेव्यमानः परिग्रहैः
पाप करणाऱ्यांना शिक्षा करणारे, निर्भय आणि सामर्थ्यवान असे सेवक तिथे होते. त्या सभेत यम आपल्या सेवकांनी वेढलेला तेजस्वी दिसत होता.
भीमाटविकजीवैश्च यथा व्यालांजनो गिरिः । ततो विश्वेश्वरः प्राह समयः किंकरान्प्रति
भीषण जंगलात राहणारे, पर्वतावर हिंडणाऱ्या हिंस्त्र प्राण्यांसारखे जीवही तिथे होते. मग विश्वाचा स्वामी आपल्या सेवकांना बोलू लागला.
नामभ्रांतैर्भवद्भिश्च समानीतः कथं मुनिः । भीमकस्यात्मजो ग्रामे कौंडिन्ये मुद्गलाभिधः
तुम्ही नाव चुकून, भीमाचा मुलगा, कौंडिन्य गावातील मुद्गल नावाचा हा ऋषी कसा आणलात?
क्षीणायुः क्षत्रियः सोऽस्ति आनेयो मुच्यतामसौ । श्रुत्वैतत्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते
हा क्षत्रिय आहे, त्याचं आयुष्य संपलं आहे; त्याला सोडून पुन्हा आणा. हे ऐकून ते तिथून निघाले आणि पुन्हा परत आले.
धर्मराजं पुनः प्राहुः सर्वे ते यमकिंकराः । तत्रास्माभिर्गतैर्देही क्षीणायुर्नोपलक्षितः
ते सर्व यमाचे सेवक पुन्हा धर्मराजाला म्हणाले, 'आम्ही तिथे गेलो, पण ज्याचं आयुष्य संपलं होतं असा देहधारी सापडला नाही.'
यम उवाच- किं कारणमदृश्यास्ते प्रायेण भवतां नराः । सुकृता द्वादशीयैस्तु ख्याता वैतरणी नदी
यम म्हणाला—'तुमच्या बहुतेक माणसांचे दर्शन का होत नाही? द्वादशी व्रत करणाऱ्यांसाठी वैतरणी नदी प्रसिद्ध आहे.'
उज्जयिन्यां प्रयागे वा यमुनायां च ये मृताः । तिलहस्तिहिरण्यादि दत्तं यैस्तु गवाह्निकम्
उज्जयिनी, प्रयाग किंवा यमुनाजवळ जे मृत्यू पावले, तसेच ज्यांनी रोज तिळ, सोने किंवा गायींबरोबर इतर दान दिलं, त्यांना हे फळ मिळतं.
दूता ऊचुः - तद्व्रतं कीदृशं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वमशेषतः । किं तत्र देव कर्त्तव्यं पुरुषैस्तवतोषदम्
दूत म्हणाले—'हे ब्राह्मण, हे व्रत कसं असतं ते सविस्तर सांग. देवांना संतुष्ट करण्यासाठी माणसांनी तिथे काय करावं?'
येन कृता नरश्रेष्ठ द्वादशी कृष्णपक्षजा । उपवासे च तेनैव कथं पापात्प्रमुच्यते
हे श्रेष्ठ पुरुषा, कृष्णपक्षातील द्वादशी उपवासाने कसं करावं आणि त्याने पापातून कसा मुक्त होता येतो?
तद्व्रतं केन विधिना कर्त्तव्यं च यथा वद । सुप्रसन्नेन वक्तव्यं दयां कृत्वा दयानिधे
ते व्रत कोणत्या पद्धतीने करावे, आणि कसे करावे हे मला सांग. दयाळू असलेल्या तुझ्या कृपेने, कृपा दाखवून, मला स्पष्टपणे सांग.
श्रीमुद्गल उवाच- दूतानां वचनं श्रुत्वा उवाच मधुरं तदा । सर्वं वदामि भो दूता यथादृष्टं यथाश्रुतम्
श्रीमुद्गल म्हणाले— दूतांनी सांगितलेले ऐकून, त्याने तेव्हा गोड शब्दात उत्तर दिले: 'हे दूतांनो, मी पाहिल्याप्रमाणे आणि ऐकलेले सर्व काही तुम्हाला सांगतो.'
यम उवाच- मार्गशीर्षादि मासे तु या इमाः कृष्णपक्षजाः । तासु पूर्वासु विधिवद्दूता वैतरणीव्रतम्
यम म्हणाले— मार्गशीर्षपासून सुरू होणाऱ्या महिन्यांत, कृष्णपक्षात, त्या सुरुवातीच्या दिवशी दूतांनी विधिपूर्वक वैतरणी व्रत करावे.
प्रतिमासं च कर्त्तव्यं यावद्वर्षं भवेद्ध्रुवम् । यां तु कृत्वा तु भो दूता मुच्यते नात्र संशयः
हे व्रत प्रत्येक महिन्याला, अखंड वर्षभर करावे. हे दूतांनो, जो हे व्रत करतो तो नक्कीच मुक्त होतो—यात काहीच शंका नाही.
उपवासस्य नियमः कर्त्तव्यो विष्णु तुष्टिदः । अद्य मे देवदेवेश उपवासो भविष्यति
उपवासाचे नियम पाळावेत, कारण ते विष्णूला संतुष्ट करतात. आज, देवांचा स्वामी, माझा उपवास होईल.
द्वादश्यां पूज्य गोविंदं भक्तिभावसमन्वितम् । स्वप्नेंद्रियस्य वैकल्याद्भोजनं यच्च मैथुनम्
द्वादशीला गोविंदाची भक्तिभावाने पूजा करावी. झोपेत इंद्रियांच्या दुर्बलतेमुळे जे काही खाणे किंवा मैथुन झाले असेल, ते क्षमा करावे.