दंपत्योर्भोजनं देयमुभयोर्भक्तिपूर्वकम् । सभोगं दक्षिणोपेतं सशाकं लवणं तथा
पती-पत्नीला भक्तीभावाने जेवण द्यावे, त्यात सर्व सुखसोयी, दक्षिणा, भाजीपाला आणि मीठ असावे.
नित्यस्नाने नरो दद्यान्निस्नेहे सर्पिः सक्तवः । नखकेशव्रते चैव प्रादेशं परिकल्पयेत्
जो रोज स्नान करतो त्याला तुपासह सत्त्व आणि इतर पदार्थ द्यावेत; नख आणि केस कापण्याच्या नियमात एक प्रमाण द्यावे.
उपानहौ प्रदातव्यौ उपानहविवर्जनात् । आमिषस्य परित्यागात्सवत्सा कपिला स्मृता
चपला न वापरण्याच्या नियमासाठी दोन चपला द्याव्यात; मांस सोडल्यावर वासरासह पिवळी गाई द्यावी.
नित्यं दीपप्रदो यस्तु सौवर्णं दीपमावहेत् । तं दीपं घृतसंयुक्तं दद्याच्चैव द्विजन्मने
जो नेहमी दिवा देतो त्याने सोन्याचा दिवा द्यावा; तो दिवा तुपासह ब्राह्मणाला द्यावा.
विष्णुभक्ताय विप्राय परिपूर्णव्रतेप्सया । शाकस्य नियमे शाकं माषे सौवर्णमाषकम्
जो विष्णूभक्त ब्राह्मण व्रत पूर्ण करू इच्छितो त्याला, भाजीच्या नियमात भाजी, आणि माशाच्या नियमात सोन्याचा माश द्यावा.
मैथुनानां तु नियमे रौप्यं दद्याद्दिवजातये । नागवल्ल्यास्तु नियमे कर्पूरं सहरिण्यकम्
मैथुनाच्या नियमात द्विजाला चांदी द्यावी; नागवेलीच्या नियमात कापूर आणि कस्तुरी द्यावी.
कालेकाले द्विजश्रेष्ठ यत्कृतं नियमेन तु । तत्तद्देयं विशेषेण परलोकगतीप्सया
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, योग्य वेळी जो नियम पाळला जातो त्यानुसार, जे काही केले त्याचे दान विशेषतः परलोकाची इच्छा असणाऱ्याने द्यावे.
आदौ स्नानादिकं कृत्वा विष्णोरग्रे प्रकाशयेत् । अनादिनिधनो देवः शंखचक्रगदाधरः । तस्याग्रे के न कुर्वंति यतो विष्णुस्तु पापहा
सर्वप्रथम स्नान वगैरे करून, त्या गोष्टी विष्णूच्या समोर दाखवाव्यात; तो अनादि, अनंत, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा देव आहे. त्याच्या समोर जे काही करतात, ते सर्व पापांचा नाश करणारा विष्णूच आहे.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे चातुर्मास्योद्यापनंनाम पंचषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात 'चातुर्मास्य व्रताची समाप्ती' नावाचा पंचषष्टितम अध्याय पूर्ण झाला.
नारद उवाच- यमस्याराधनं ब्रूहि मद्धितार्थं सुरोत्तम । कथं न गम्यते देव नरेण नरकांतरे
नारद म्हणाले: हे देवांपैकी श्रेष्ठ, माझ्या कल्याणासाठी यमाच्या पूजेबद्दल मला सांग, आणि मनुष्य नरकात कसा जात नाही हेही सांग.
श्रूयते यमलोके तु सदा वैतरणी नदी । अनाधृष्यात्वपारा च दुस्तरा बहुशोणिता
यमाच्या लोकात नेहमी वैतरणी नदी आहे असे ऐकले आहे; ती न जिंकता येणारी, अंत नसलेली, ओलांडायला कठीण आणि रक्ताने भरलेली आहे.
दुस्तरा सर्वभूतानां सा कथं सुतरा भवेत् । भयमेतन्महादेव यमलोकं प्रति प्रभो
ती सर्व जीवांसाठी ओलांडायला कठीण आहे; ती कशी सोपी होईल हे मला सांग. हे महादेव, यमलोकाबद्दल मला भीती वाटते.
तस्य निर्मोचनार्थाय ब्रूहि कृत्यमशेषतः । भगवन्देवदेवेश कृपां कृत्वा ममोपरि
त्यातून मुक्त होण्यासाठी काय करावे हे मला पूर्णपणे सांग, हे भगवंत, देवांचा स्वामी, माझ्यावर कृपा करून.
महादेव उवाच- द्वारवत्यां पुरा विप्र स्नातोऽहं लवणांभसि । ददृशे मुनिमायांतं मुद्गलं नाम वाडव
महादेव म्हणाले: पूर्वी द्वारवतीमध्ये मी लवणयुक्त पाण्यात स्नान केले; तिथे मला वाडव नावाचा मुद्गल ऋषी भेटला.
ज्वलंतमिवचादित्यं तपसा द्योततांगकम् । मां प्रणम्य मुनिः प्राह मुद्गलो विस्मयान्वितः
तो तपस्येने तेजस्वी होऊन जणू सूर्यासारखा प्रज्वलित दिसत होता; त्याने मला वंदन करून, आश्चर्याने भरून मुद्गल ऋषी बोलला.
मुद्गल उवाच- अकस्मान्मूर्च्छितो देव पतितोऽस्मि धरातले । प्रज्वलंति ममांगानि गृहीतो यमकिंकरैः
मुद्गल म्हणाला: हे देव, मी अचानक बेशुद्ध पडलो आणि जमिनीवर कोसळलो; माझे अंग जळत आहे आणि मला यमदूतांनी पकडले आहे.
बलादाकृष्यमाणोऽहं पुरुषॐगुष्ठमात्रकः । बद्धो यमभटैर्गाढं नीतोऽस्मि शमनांतिकम्
माझ्या देहाचा आकार पुरुषाच्या अंगठ्याएवढा झाला होता. यमाच्या सेवकांनी मला जबरदस्तीने ओढून, घट्ट बांधून, मृत्युलोकाच्या राजासमोर नेले.
क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् । कृष्णमुखं महारौद्रं मृत्युव्याधिशतान्वितम्
क्षणातच मी सभेत यमाला पाहिलं—त्याचे डोळे पिवळसर, चेहरा काळा आणि अतिशय भयंकर, आजूबाजूला मृत्यू आणि रोगांनी वेढलेला.
वातपित्त श्लेष्मदोषैर्मूर्तिमद्भिस्तु सेवितम् । कायशोषज्वरातंक स्फोटिका लूतकादिभिः
त्याच्या आसपास वारा, पित्त, कफ यांचे दोष असलेले, तसेच अंग सुकणे, ताप, फोड, जखमा आणि इतर अनेक आजारांचे रूप घेतलेले जीव होते.
ज्वालांगमर्दशीर्षार्ति भगंदर बलक्षयैः । कंठमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्रज्वरव्रणैः
तेथे जळजळ, अंगदुखी, डोकेदुखी, भगंदर, शक्ती कमी होणे, गळ्याच्या गाठी, दूधाचे विकार, लघवीला त्रास, ताप आणि जखमा असे अनेक रोग होते.
विमूर्च्छिका गलग्राह हृद्रोगैर्भूततस्करैः । इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपैर्भयंकरैः
मूर्च्छा, गळा दाबणे, हृदयाचे विकार, भूतांनी लुटणे—अशा अनेक भयंकर आणि विविध स्वरूपातील भीतीदायक गोष्टी तिथे होत्या.
कपालशिरोहस्तैश्च संग्रामे नरके तथा । राक्षसैर्दानवैर्घोरैरुपविष्टैः पुरः स्थितैः
शिरांचे कवट्या, हात, नरकातील युद्धात राक्षस, भयंकर दानव, हे सर्व माझ्यासमोर बसलेले आणि उभे होते.
धर्माधिकारिभिश्चात्र चित्रगुप्तादि लेखकैः । व्याघ्र सिंह वराहैश्च शिखासर्पैः सुदुर्द्धरैः
तिथे धर्माचे अधिकारी, चित्रगुप्तासारखे लेखनिक, वाघ, सिंह, रानडुक्कर आणि भयंकर फणा असलेले सर्पही होते.
वृश्चिकैर्दंष्ट्रिभिर्भूतैः कीटकैर्मत्कुणादिभिः । वृक चित्रादि शुनकैः कंकैर्गृध्रैश्च जंबुकैः
विचू, मोठ्या दातांचे भूत, किडे, गोम, लांडगे, रंगीबेरंगी कुत्रे, कावळे, गिधाडे आणि कोल्हेही तिथे होते.
तस्करैर्भूतदारिद्रैर्मारिभिर्डाकिनीग्रहैः । मुक्तकेशैः श्वासकासैर्भ्रुकुटी कुटिलाननैः
चोर, दारिद्र्य आणणारे भूत, मारणारे, डाकिनी, मोकळे केस असलेले, श्वास लागणारे, खोकणारे, भुवया आठवलेले आणि वाकडे तोंड असलेले असेही तिथे होते.
बृहत्प्रतापैर्नोभीतैः शासकैः पापकर्मणाम् । यमः सभायां शुशुभे सेव्यमानः परिग्रहैः
पाप करणाऱ्यांना शिक्षा करणारे, निर्भय आणि सामर्थ्यवान असे सेवक तिथे होते. त्या सभेत यम आपल्या सेवकांनी वेढलेला तेजस्वी दिसत होता.
भीमाटविकजीवैश्च यथा व्यालांजनो गिरिः । ततो विश्वेश्वरः प्राह समयः किंकरान्प्रति
भीषण जंगलात राहणारे, पर्वतावर हिंडणाऱ्या हिंस्त्र प्राण्यांसारखे जीवही तिथे होते. मग विश्वाचा स्वामी आपल्या सेवकांना बोलू लागला.
नामभ्रांतैर्भवद्भिश्च समानीतः कथं मुनिः । भीमकस्यात्मजो ग्रामे कौंडिन्ये मुद्गलाभिधः
तुम्ही नाव चुकून, भीमाचा मुलगा, कौंडिन्य गावातील मुद्गल नावाचा हा ऋषी कसा आणलात?
क्षीणायुः क्षत्रियः सोऽस्ति आनेयो मुच्यतामसौ । श्रुत्वैतत्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते
हा क्षत्रिय आहे, त्याचं आयुष्य संपलं आहे; त्याला सोडून पुन्हा आणा. हे ऐकून ते तिथून निघाले आणि पुन्हा परत आले.
धर्मराजं पुनः प्राहुः सर्वे ते यमकिंकराः । तत्रास्माभिर्गतैर्देही क्षीणायुर्नोपलक्षितः
ते सर्व यमाचे सेवक पुन्हा धर्मराजाला म्हणाले, 'आम्ही तिथे गेलो, पण ज्याचं आयुष्य संपलं होतं असा देहधारी सापडला नाही.'