इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः। दुदोहिथमतिं तस्य त्वं पुराणाश्रयां शुभां
इतिहास आणि पुराणाचा अर्थ समजण्यासाठी व्यासांनी तुझी योग्य सेवा करून, तुझ्या मनातून पुराणांवर निष्ठा असलेली शुद्ध बुद्धी प्राप्त केली.
अमीषां विप्रमुख्यानां पुराणं प्रति सम्प्रति। शुश्रूषाऽस्ते महाबुद्धे तछ्रावयितुमर्हसि
हे महाबुद्धीमान, या श्रेष्ठ ब्राह्मणांमध्ये आता पुराण ऐकण्याची इच्छा आहे; तूं त्यांना ते सांग.
सर्वे हीमे महात्मानो नानागोत्राः समागताः। स्वान्स्वानंशान्पुराणोक्ताञ्छृण्वन्तु ब्रह्मवादिनः
हे सर्व महात्मे, वेगवेगळ्या कुळांमधून एकत्र आलेले, ब्रह्मविचार करणारे आहेत; त्यांना त्यांच्या भागानुसार पुराणातील कथा ऐकू दे.
संपूर्णे दीर्घसत्रेस्मिंस्तांस्त्वं श्रावय वै मुनीन्। पाद्मं पुराणं सर्वेषां कथयस्व महामते
या दीर्घ आणि पूर्ण यज्ञात, तूं सर्व ऋषींना पद्मपुराण पूर्णपणे सांग, हे महाबुद्धीमान.
कथं पद्मं समुद्भूतं ब्रह्म तत्र कथं न्वभूत्। प्रोद्भूतेन कथं सृष्टिः कृता तां तु तथा वद
पद्म कसे उत्पन्न झाले, ब्रह्मा तिथे कसा आला, आणि जो प्रकट झाला त्याने सृष्टी कशी केली, ते सर्व तूं जसे घडले तसे सांग.
एवं पृष्टस्ततस्तांस्तु प्रत्युवाच शुभां गिरम्। सूक्ष्मं च न्यायसंयुक्तं प्राब्रवीद्रौमहर्षणिः
अशा प्रकारे विचारल्यावर, त्याने त्यांना शुभ वाणीने उत्तर दिले; लौमहर्षणाने संक्षिप्त आणि योग्य रीतीने सांगितले.
प्रीतोस्म्यनुगृहीतोस्मि भवद्भिरिह चोदनात्। पुराणार्थं पुराणज्ञैः सर्वधर्मपरायणैः
तुम्ही सर्व धर्माला समर्पित आणि पुराणांचे जाणकार आहात, म्हणून पुराणाच्या अर्थासाठी मला येथे प्रवृत्त केल्याबद्दल मी आनंदी आणि सन्मानित आहे.
यथाश्रुतं सुविख्यातं तत्सर्वं कथयामि वः। धर्म एष तु सूतस्य सद्भिर्दृष्टः सनातनः
जे काही मी ऐकले आणि जे प्रसिद्ध आहे, ते सर्व मी तुम्हाला सांगतो; कारण हेच सूताचे सनातन कर्तव्य आहे, असे सज्जनांनी मानले आहे.
देवतानामृषीणां च राज्ञां चामिततेजसाम्। वंशानां धारणं कार्यं स्तुतीनां च महात्मनाम्
देवतांचे, ऋषींचे आणि अपरंपार तेज असलेल्या राजांचे वंश जतन करणे, आणि महात्म्यांची स्तुती करणे हे करणे आवश्यक आहे.
इतिहासपुराणेषु दृष्टा ये ब्रह्मवादिनः। न हि वेदेष्वधीकारः कश्चित्सूतस्य दृश्यते
इतिहास आणि पुराणांमध्ये ब्रह्मविचार करणारे लोक दिसतात; कारण सूताला वेदांमध्ये अधिकार नाही, हे कुठेही दिसत नाही.
वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्त्तमाने महात्मनः। मागधश्चैव सूतश्च तमस्तौतां नरेश्वरम्
महात्मा पृथुच्या यज्ञात, मागध आणि सूत या दोघांनी त्या नराधिपाची स्तुती केली.
तुष्टेनाथ तयोर्द्दत्तो वरो राज्ञा महात्मना। सूताय सूतविषयो मगधो मागधाय च
मग त्या राजाने प्रसन्न होऊन त्यांना वर दिला : सूतांना सूतांचे क्षेत्र मिळाले आणि मागधांना मागधांचे क्षेत्र मिळाले.
तत्र सूत्यां समुत्पन्नः सूतो नामेह जायते। ऐन्द्रे सत्रे प्रवृत्ते तु ग्रहयुक्ते बृहस्पतौ
त्या यज्ञाच्या वेळी तिथे सूत नावाचा एक जन्मला; या जगात त्याला सूत म्हणतात. इंद्रयज्ञ सुरू झाला, बृहस्पती ग्रहांसह येताच,
तमेवेंद्रं बार्हस्पत्ये तत्र सूतो व्यजायत। शिष्यहस्तेन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः
त्या बृहस्पतीच्या यज्ञात तोच इंद्र सूत म्हणून जन्माला आला; शिष्याच्या हातून ओतलेले हवि गुरूच्या हविला जिंकून गेले.
अधरोत्तरधारेण जज्ञे तद्वर्णसंकरम्। येत्र क्षत्रात्समभवन्ब्राह्मण्याश्चैव योनितः
खालीवर वाहणाऱ्या प्रवाहातून तिथे वर्णसंकर निर्माण झाला; जिथे क्षत्रिय पुरुष आणि ब्राह्मण स्त्री यांच्या संगातून संतती झाली.
पूर्वेणैव तु साधर्म्याद्वैधर्मास्ते प्रकीर्तिताः। मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीविनः
पूर्वीच्या साधर्म्यानुसार त्यांचे वेगळेपण सांगितले आहे; सूताचा हा मध्यम धर्म आहे, म्हणजे तो शेतावर उपजीविका करणारा आहे.
पुराणेष्वधिकारो मे विहितो ब्राह्मणैरिह। दृष्ट्वा धर्ममहं पृष्टो भवद्भिर्ब्रह्मवादिभिः
पुराणांमध्ये माझा अधिकार ब्राह्मणांनी इथे ठरवला आहे; धर्म पाहून तुम्ही ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्यांनी मला विचारले आहे.
तस्मात्सम्यग्भुवि ब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्। पितॄणां मानसी कन्या वासवं समपद्यत
म्हणून मी पृथ्वीवर योग्य रीतीने ऋषिमुनींनी पूजलेले पुराण सांगतो; पितरांची मानसकन्या वासवाची पत्नी झाली.
अपध्याता च पितृभिर्मत्स्यगर्भे बभूव सा। अरणीव हुताशस्य निमित्तं पुण्यजन्मनः
पितरांनी नाकारल्यामुळे ती मत्स्याच्या पोटात गेली; जशी अरणी अग्नीच्या उत्पत्तीचे कारण असते, तशी ती पुण्य जन्माची कारणीभूत ठरली.
तस्यां बभूव पूतात्मा महर्षिस्तु पराशरात्। तस्मै भगवते कृत्वा नमः सत्याय वेधसे
त्या स्त्रीच्या पोटी पराशर ऋषींपासून पवित्र आत्म्याचा महर्षी जन्मला; त्या सत्यस्वरूप सृष्टीकर्त्या भगवंताला मी नमस्कार करतो.
पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मवाक्यानुवर्तिने। मानवच्छद्मरूपाय विष्णवे शंसितात्मने
त्या प्राचीन पुरुषाला, जो ब्रह्मवाक्यांचे पालन करणारा आहे; मानव रूप धारण करणाऱ्या, सर्वत्र वंदनीय असलेल्या विष्णूला मी वंदन करतो.
जातमात्रं च यं वेद उपतस्थे ससंग्रहः। मतिमंथानमाविध्य येनासौ श्रुतिसागरात्
ज्याला जन्मताच वेद आणि त्याच्या शाखा प्राप्त झाल्या; ज्याने आपल्या बुद्धीने वेदसागराचे मंथन केले,
प्रकाशो जनितो लोके महाभारत चंद्रमाः। भारतं भानुमान्विष्णुर्यदि न स्युरमी त्रयः
त्याने जगात प्रकाश निर्माण केला आणि महाभारताचा चंद्र उगवला; जर हे तिघे—भारतात, सूर्य आणि विष्णू नसते,
ततोऽज्ञानतमोंधस्य कावस्था जगतो भवेत्। कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम्
तर जग अज्ञानाच्या अंधारातच राहिले असते; कृष्णद्वैपायन व्यास हाच नारायण प्रभू आहे हे जाण.
को ह्यन्यः पुंडरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत्। तस्मादहमुपाश्रौषं पुराणं ब्रह्मवादिनः
कमळासारख्या डोळ्याच्या त्या परमेश्वराशिवाय महाभारत रचणारा दुसरा कोण असू शकतो? म्हणून मी ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्यांकडून पुराण ऐकले आहे.
सर्वज्ञात्सर्वलोकेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः। पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम्
जो सर्वज्ञ आहे, सर्व लोकांत पूजला जातो, तेजस्वी आहे; त्या ब्रह्मदेवाने सर्व शास्त्रांमध्ये पहिले म्हणून पुराण स्मरण केले.
उत्तमं सर्वलोकानां सर्वज्ञानोपपादकम्। त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्
ते सर्व लोकांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सर्व ज्ञानाचा पाया आहे; धर्म, अर्थ आणि काम या त्रिवर्ग साध्य करणारे, पुण्य आणि शंभर कोटी विस्तार असलेले आहे.
निःशेषेषु च लोकेषु वाजिरूपेण केशवः। ब्रह्मणस्तु समादेशाद्वेदानाहृतवानसौ
सर्व लोकांचा नाश झाल्यावर, केशवाने घोड्याच्या रूपात, ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने वेद पुन्हा मिळवले.
अंगानि चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्। असुरेणाखिलं शास्त्रमपहृत्यात्मसात्कृतम्
चारही वेद, त्यांचे अंग, पुराण आणि न्यायशास्त्राचा विस्तार; हे सर्व शास्त्र असुराने चोरून स्वतःचे केले.
मत्स्यरूपेणाजहार कल्पादावुदकार्णवे। अशेषमेतदवददुदकांतर्गतो विभुः
कल्पाच्या सुरुवातीला, जलमय समुद्रात, त्याने मत्स्यरूप धारण करून ते सर्व घेतले; प्रभू पाण्यात राहून हे सर्व पूर्णपणे सांगितले.