युधिष्ठिर उवाच - भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् । सर्वपापहरं विष्णोः फलदं व्रतिनां च यत्
युधिष्ठिर म्हणाला — भगवंत, मला सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे, सर्व पापांचा नाश करणारे, विष्णूचे व्रत कोणते आहे ते ऐकायचे आहे. जे व्रत करणाऱ्यांना फळ देते, ते कोणते हे मला सांगा.
पुरुषोत्तममासस्य कथां ब्रूहि जनार्दन । को विधिः किं फलं तस्य को देवस्तत्र पूज्यते
हे जनार्दन, पुरुषोत्तम महिन्याची कथा मला सांगा. या व्रताची पद्धत काय आहे, त्याचे फळ काय मिळते आणि या महिन्यात कोणत्या देवतेची पूजा करावी हे मला सांगा.
अधिमासे च संप्राप्ते व्रतं ब्रूहि जनार्दन । कस्य दानस्य किं पुण्यं किं कर्त्तव्यं नृभिः प्रभो
अधिक महिना आला की, हे जनार्दन, कोणते व्रत करावे ते मला सांगा. कोणत्या दानाने काय पुण्य मिळते आणि माणसांनी काय करावे हेही सांगा.
कथं स्नानं च किं जाप्यं कथं पूजाविधिः स्मृतः । किं भोज्यमुत्तमं चान्नं मासेऽस्मिन्पुरुषोत्तमे
या पुरुषोत्तम महिन्यात कसे स्नान करावे, कोणते जप करावे, पूजा कशी करावी आणि या महिन्यात कोणते अन्न उत्तम आहे हे मला सांगा.
श्रीकृष्ण उवाच- कथयिष्यामि राजेंद्र भवतः स्नेहकारणात् । पुरुषोत्तममासस्य माहात्म्यं पापनाशनम्
श्रीकृष्ण म्हणाले — राजेंद्र, तुझ्यावर प्रेम असल्यामुळे मी तुला पुरुषोत्तम महिन्याचे, पापांचा नाश करणारे माहात्म्य सांगतो.
अधिमासे तु संप्राप्ते भवेदेकादशी तु या । कमला नाम सा नाम्ना तिथीनामुत्तमा तिथिः
अधिक महिना आला की, त्या महिन्यात येणारी एकादशी 'कमला' नावाने ओळखली जाते. ती तिथींमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.
तस्या व्रतप्रभावेन कमलाभिमुखी भवेत् । ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय संस्मृत्य पुरुषोत्तमम्
या व्रताच्या प्रभावामुळे माणूस कमलेच्या भक्तीत रमतो. ब्रह्ममुहूर्ताला उठून पुरुषोत्तमाचे स्मरण करावे.
स्नात्वा चैव विधानेन नियमं कारयेद्व्रती । गृहे त्वेकगुणं जाप्यं नद्यां तु द्विगुणं स्मृतम्
व्रतीने नीट स्नान करून नियमाने व्रत घ्यावे. घरी एकदा जप करावा, नदीवर दोनपट जप करावा असे सांगितले आहे.
गवां गोष्ठे सहस्रोर्ध्वमग्न्यागारे शतान्वितम् । शिवक्षेत्रेषु तीर्थेषु देवतानां च सन्निधौ
गायींच्या गोठ्यात हजार वेळा, अग्निकुंडाजवळ शंभर वेळा, शिवक्षेत्रात, तीर्थस्थळी आणि देवतांच्या सान्निध्यात जप करावा.
लक्षं तुलस्याः सांनिध्ये ह्यनंतं विष्णुसन्निधौ । अवंत्यामभवत्कश्चिच्छिवशर्मा द्विजोत्तमः
तुळशीच्या सान्निध्यात एक लक्ष वेळा, विष्णूच्या सान्निध्यात अनंत वेळा जप करावा. अवंती नगरीत शिवशर्मा नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता.
तस्यात्मजास्तु पंचासन्कनिष्ठो दोषवानभूत् । तदा पित्रा परित्यक्तस्त्यक्तः स्वजनबांधवैः
त्याला पन्नास मुले होती, त्यातील सगळ्यात लहान मुलगा दोषी होता. वडिलांनी आणि नातेवाईकांनी त्याला वाईट वागणुकीमुळे सोडून दिले.
कुकर्मणः प्रभावेन गतो दूरतरं वनम् । एकदा दैवयोगेन तीर्थराजं समागतः
वाईट कर्मामुळे तो दूर जंगलात गेला. एकदा दैवयोगाने तो तीर्थराजाकडे पोहोचला.
क्षुत्क्षामो दीनवदनस्त्रिवेण्यां स्नानमाचरत् । मुनीनामाश्रमांस्तत्र विचिन्वन्क्षुधयार्दितः
भुकेने कृश झालेला, दुःखी चेहरा असलेला तो तिथे त्रिवेणी संगमावर स्नान करू लागला. तिथल्या ऋषींच्या आश्रमात तो भुकेने फिरू लागला.
हरिमित्रमुनेस्तत्र ददर्शाश्रममुत्तमम् । पुरुषोत्तममासे वै जनानां च समागमे
तेथे त्याने हरिमित्र ऋषींचा सुंदर आश्रम पाहिला, पुरुषोत्तम महिन्यात लोकांचा मोठा मेळा तिथे जमला होता.
तत्राश्रमे कथयतां कथां कल्मषनाशिनीम् । ब्राह्मणानां मुखात्तेन श्रद्धया कमला श्रुता
त्या आश्रमात, पापांचा नाश करणाऱ्या कथा ब्राह्मणांच्या तोंडून सांगितल्या जात होत्या. तिथे त्याने श्रद्धेने कमला एकादशीची कथा ऐकली.
एकादशी पुण्यतमा भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । जयशर्मा विधानेन श्रुत्वेमां कमला तिथिम्
एकादशी ही सर्वात पुण्यवान, भोग आणि मोक्ष देणारी आहे. जयशर्म्याने विधिपूर्वक ही कमला तिथी ऐकून ती पाळली.
एकादशीपुण्यतमा भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । व्रतं कृतं च तैः सार्द्धं स्थित्वा शून्यालये तदा
कमला एकादशी ही सर्वात पुण्यदायी, भोग आणि मोक्ष देणारी आहे. त्याने इतरांसोबत व्रत केले आणि रिकाम्या घरात राहिला.
निशीथे समनुप्राप्ते लक्ष्मीस्तत्र समागता । वरं ददामि भो विप्र कमलायाः प्रभावतः
मध्यरात्री लक्ष्मी तेथे प्रकट झाली. 'हे ब्राह्मण, कमलेच्या प्रभावामुळे मी तुला वर देते,' असे ती म्हणाली.
जयशर्मोवाच - का त्वं कस्यासि रंभोरु प्रसन्ना च कथं मम । इंद्राणी सुरनाथस्य भवानी शंकरस्य वा
जयशर्मा म्हणाला — तुझ्या सुंदर मांड्या वृक्षाच्या खोडासारख्या दिसतात, तू कोण आहेस? कोणाच्या घरातली मुलगी आहेस? आणि माझ्यावर इतकी कृपा कशी झाली? तू इंद्राची पत्नी इंद्राणी आहेस का, की शंकराची पत्नी भवानी आहेस?
गंधर्वी किन्नरी वाथ वधूर्वा चंद्रसूर्ययोः । त्वत्सदृक्षा न दृष्टा च न श्रुता च शुभानने
तू गंधर्वी आहेस का, की किन्नरी? की चंद्र किंवा सूर्य यांच्या वधू आहेस? सुंदर मुखवाली, तुझ्यासारखी स्त्री मी कधी पाहिली नाही, ऐकलीही नाही.
लक्ष्मीरुवाच- प्रसन्ना सांप्रतं जाता वैकुंठादहमागता । प्रेरिता देवदेवेन कमलायाः प्रभावतः
लक्ष्मी म्हणाली — मी आता तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहे. वैकुंठातून आले आहे. देवांचा देव आणि कमळाच्या सामर्थ्याने मला इथे पाठवले आहे.
पुरुषोत्तममासस्य या पक्षे प्रथमे भवेत् । तस्या व्रतं त्वया चीर्णं प्रयागे मुनिसंनिधौ
पुरुषोत्तम महिन्याच्या पहिल्या पंधरवड्यात, प्रयाग येथे ऋषींच्या सान्निध्यात, तू जे व्रत केलेस—
व्रतस्यास्य प्रभावेन वशगाहं न संशयः । तववंशे भविष्यंति मानवा द्विजसत्तम
त्या व्रताच्या प्रभावाने मी तुझ्या अधीन झाले आहे, यात शंका नाही. श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तुझ्या वंशात पुरुष जन्माला येतील.
मत्प्रसादादवाप्स्यंति सत्यं ते व्याहृतं मया । ब्राह्मण उवाच- प्रसन्ना यदि मे पद्मे व्रतं विस्तरतो वद
माझ्या कृपेने त्यांना ते मिळेल; मी तुला जे सांगितले ते सत्य आहे. ब्राह्मण म्हणाला — पद्मे, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर ते व्रत मला सविस्तर सांग.
यत्कथासु प्रवर्तंते साधवो ये जना द्विजाः । लक्ष्मीरुवाच- श्रोतॄणां परमं श्राव्यं पवित्राणामनुत्तमम्
ज्याबद्दल सज्जन, म्हणजे द्विज लोक, आपल्या कथा सांगतात. लक्ष्मी म्हणाली — हे ऐकणाऱ्यांसाठी अत्यंत पवित्र आणि श्रेष्ठ आहे.
दुःस्वप्ननाशनं पुण्यं श्रोतव्यं यत्नतस्ततः । उत्तमः श्रद्धया युक्तः श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा
हे व्रत वाईट स्वप्नांचा नाश करणारे, पुण्य देणारे आहे. मन लावून, जाणीवपूर्वक ऐकावे. जो कोणी श्रद्धेने एक श्लोक किंवा अर्धा श्लोकही म्हणतो—
पठित्वा मुच्यते सद्यो महापातककोटिभिः । मासानां परमो मासः पक्षिणां गरुडो यथा
तो लगेचच कोट्यवधी मोठ्या पापांपासून मुक्त होतो. महिन्यांमध्ये हा महिना श्रेष्ठ आहे, जसा पक्ष्यांमध्ये गरुड श्रेष्ठ आहे.
नदीनां च यथा गंगा तिथीनां द्वादशी तिथिः । अद्यापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः
नद्यांमध्ये जशी गंगा, तिथींमध्ये जशी द्वादशी तिथी श्रेष्ठ आहे. आजही भारतात सर्व अमर लोक जन्म घेण्याची इच्छा करतात.
तमर्चयंति विविधा नारायणमनामयम् । ये यजंति सदा भक्त्या देवं नारायणं प्रभुम्
ते विविध प्रकारे दोषरहित नारायणाची पूजा करतात. जे नेहमी भक्तीने प्रभू नारायणाची उपासना करतात—
तानर्चयंति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः । येऽपि नामपरा ये च हरिकीर्त्तनतत्पराः
त्यांची ब्रह्मा आणि इतर देवता नेहमी पूजा करतात. जे त्याच्या नावात रममाण असतात, किंवा हरिकिर्तनात तल्लीन असतात—