एकादशीव्रतानां यो माहात्म्यं शृणुते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते
जो कोणी एकादशी व्रताचं माहात्म्य ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात सन्मान मिळवतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे कार्तिक कृष्णा रमैकादशीनाम षष्टितमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात, कार्तिक कृष्ण राम एकादशी नावाच्या साठव्या अध्यायाचा इथे समारोप होतो.
युधिष्ठिर उवाच- श्रुतं रमाया माहात्म्यं त्वत्तः कृष्ण यथातथम् । कार्तिके शुक्लपक्षे या तां मे कथय मानद
युधिष्ठिर म्हणाले – कृष्णा, तुझ्याकडून मी रामेची महती जशी आहे तशी ऐकली. आता कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीबद्दल मला सांग, हे मानदायक.
श्रीकृष्ण उवाच-। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि शुक्ले चोर्जदले तु या । सा यथा नारदे प्रोक्ता ब्रह्मणा लोककारिणा
श्रीकृष्ण म्हणाले – राजन, ऐक, मी तुला शुक्ल पक्षातील एकादशी सांगतो, जी नारदाला ब्रह्मदेवाने, या सृष्टीच्या कर्त्याने, सांगितली होती.
नारद उवाच - प्रबोधिन्याश्च माहात्म्यं वद विस्तरतो मम । यस्यां जागर्ति गोविंदो धर्मकर्मप्रवर्त्तकः
नारद म्हणाले – प्रभोधिनी एकादशीची महती मला सविस्तर सांग, ज्यावेळी गोविंदा जागृत राहतो आणि धर्मकर्मांना प्रवृत्त करतो.
ब्रह्मोवाच- प्रबोधिन्याश्च माहात्म्यं पापघ्नं पुण्यवर्द्धनम् । मुक्तिप्रदं सुबुद्धीनां शृणुष्व मुनिसत्तम
ब्रह्मा म्हणाले – प्रभोधिनीची महती पाप नष्ट करणारी आणि पुण्य वाढवणारी आहे. ती सुबुद्ध लोकांना मोक्ष देते. हे श्रेष्ठ मुनी, ऐक.
तावद्गर्जंति तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च । यावत्प्रबोधिनी विष्णोस्तिथिर्नायाति कार्तिके
सर्व तीर्थे आणि समुद्रापर्यंतची सरोवरे प्रभोधिनी एकादशी येईपर्यंत गूंजत राहतात, कारण कार्तिकात विष्णूची जागरणाची वेळ येते.
तावद्गर्जंति विप्रेंद्र गंगाभागीरथी क्षितौ । यावन्नायाति पापघ्नी कार्तिके हरिबोधिनी
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, गंगा आणि भागीरथी पृथ्वीवर प्रभोधिनी एकादशी, जी पाप नष्ट करणारी आहे, येईपर्यंत गूंजत राहतात.
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । एकेनैवोपवासेन प्रबोधिन्या लभेन्नरः
प्रभोधिनी एकादशीला एकदाच उपवास केल्याने, मनुष्याला हजार अश्वमेध यज्ञ आणि शंभर राजसूय यज्ञांचे पुण्य मिळते.
यद्दुर्ल्लभं यदप्राप्यं त्रैलोक्यस्य न गोचरम् । तदप्यप्रार्थितं पुत्रं ददाति हरिबोधिनी
त्रैलोक्यात जे दुर्मिळ किंवा अप्राप्य आहे, अगदी न मागितलेला पुत्रही, ते सर्व हरिबोधिनी एकादशी देऊ शकते.
ऐश्वर्यं संपदं प्रज्ञां राज्यं च सुखसंपदः । ददात्युपोषिता भक्त्या जनेभ्यो हरिबोधिनी
संपत्ती, ऐश्वर्य, बुद्धी, राज्य आणि सुख – हे सर्व हरिबोधिनी एकादशी भक्तीने पाळल्यास लोकांना मिळते.
मेरुमन्दरमात्राणि पापान्युक्तानि यानि च । एकेनैवोपवासेन दहते पापनाशिनी
मेरू आणि मंदार पर्वताएवढी मोठी पापे जरी असली, तरी प्रभोधिनीच्या एका उपवासाने ती सर्व जळून जातात.
पूर्वजन्मसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् । निशि जागरणं चास्या दहते तूलराशिवत्
पूर्वजन्मातील हजार जन्मांची पापे, या दिवशी रात्री जागरण केल्याने, कापसाच्या राशीसारखी जळून जातात.
उपवासं प्रबोधिन्यां यः करोति स्वभावतः । विधिवन्मुनिशार्दूल यथोक्तं लभते फलम्
जो कोणी प्रभोधिनी एकादशीला सहजपणे उपवास करतो, तो मुनीशार्दूल, नियमाप्रमाणे सांगितलेलं फळ मिळवतो.
यथोक्तं कुरुते यस्तु विधिवत्सुकृतं नरः । स्वल्पं मुनिवरश्रेष्ठ मेरुतुल्यं भवेत्फलम्
जो मनुष्य नियमाप्रमाणे सांगितलेलं पुण्यकर्म करतो, हे श्रेष्ठ मुनी, त्याला अगदी थोडं केलं तरी मेरूपर्वताएवढं फळ मिळतं.
विधिहीनं तु यः कुर्यात्सुकृतं मेरुमात्रकम् । अणुमात्रं तदाप्नोति फलं धर्मस्य नारद
पण जो कोणी नियम न पाळता मेरूपर्वताएवढं पुण्यकर्म करतो, त्याला नारद, फक्त कणाएवढंच फळ मिळतं.
ये ध्यायंति मनोवृत्या ये करिष्यंति बोधिनीम् । वसंति पितरो हृष्टा विष्णुलोके च तस्य वै
जे मनापासून ध्यान करतात, किंवा बोधिनीचे पालन करतात, त्यांचे पूर्वज विष्णुलोकात आनंदाने वास करतात.
विमुक्ता नारकैर्दुःखैर्याति विष्णोः परं पदम् । कृत्वा तु पातकं घोरं ब्रह्महत्यादिकं नरः
नरकातील सगळ्या यातनांपासून मुक्त होऊन, अगदी ब्राह्मणहत्या यांसारखे भयंकर पाप केले असले तरी, तो मनुष्य विष्णूचे परमपद प्राप्त करतो.
कृत्वा तु जागरं विष्णोर्द्धौतपापो भवेन्नरः । दुष्प्राप्यं यत्फलं विप्र अश्वमेधादिकैर्मखैः
जो मनुष्य विष्णूच्या जागरणाचे व्रत करतो, त्याचे सर्व पाप धुतले जातात; हे ब्राह्मण, अश्वमेधासारख्या मोठ्या यज्ञांनीही जे फळ मिळणे कठीण आहे, ते प्रभोधिनीच्या जागरणाने सहज मिळते.
प्राप्यते तत्सुखेनैव प्रबोधिन्यास्तु जागरे । आप्लुत्य सर्वतीर्थेषु प्रदत्त्वा कांचनं महीम्
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान करून, सोनं आणि जमीन दान दिल्यावर जे फळ मिळतं, तेच प्रभोधिनीच्या जागरणाने आनंदाने मिळतं.
तत्फलं समवाप्नोति यत्कृत्वा जागरं हरेः । जातः स एव सुकृती कुलं तेनैव पावितम्
हरिच्या जागरणाने जे फळ मिळतं, ते सर्व तीर्थस्नान आणि मोठ्या दानाच्या फळासारखंच आहे; असा मनुष्य भाग्यवान होतो आणि त्याच्या कुटुंबाचं पावनत्व त्याच्यामुळे होतं.
कार्तिके मुनिशार्दूल कृता येन प्रबोधिनी । यथा ध्रुवं नृणां मृत्युर्धनं गात्रं तथाध्रुवम्
हे ऋषिश्रेष्ठ, कार्तिक महिन्यात जो प्रभोधिनी करतो, त्याच्यासाठी माणसाला मृत्यू जसा निश्चित आहे, तसंच धन आणि शरीर यांचं अनित्यपणही निश्चित आहे.
इति ज्ञात्वा मुनिश्रेष्ठ कर्तव्यं वैष्णवं दिनम् । यानि कानि च तीर्थानि त्रैलोक्ये संभवंति च
हे श्रेष्ठ मुनी, हे जाणून, प्रत्येकाने वैष्णव दिन पाळावा; तीनही लोकांत जी जी तीर्थस्थाने आहेत—
तानि तस्य गृहे सम्यग्यः करोति प्रबोधिनीम् । किं तस्य बहुभिः पुण्यैः कृता येन प्रबोधिनी
जो योग्य रीतीने प्रभोधिनी करतो, त्याच्या घरात ती सर्व तीर्थस्थाने वास करतात; ज्याने प्रभोधिनी केली आहे, त्याला इतर अनेक पुण्यांची गरजच राहत नाही.
पुत्रपौत्रप्रदा ह्येषा कार्तिके हरिबोधिनी । स ज्ञानी च स योगी च स तपस्वी जितेंद्रियः
ही कार्तिकातील हरिबोधिनी पुत्र-पौत्र देणारी आहे; तो ज्ञानी आहे, योगी आहे, तपस्वी आहे आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आहे.
भोगो मोक्षश्च तस्यास्ति उपास्ते हरिबोधिनीम् । विष्णोः प्रियतरा ह्येषा धर्मसारसहायिनी
जो हरिबोधिनीची उपासना करतो, त्याला भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात; ही व्रत विष्णूला अतिशय प्रिय असून धर्माच्या साराची सोबती आहे.
यः करोति नरो भक्त्या भुक्तिभाक्स भवेन्नरः । प्रबोधिनीमुपोषित्वा गर्भे न विशते नरः
जो मनुष्य भक्तीने प्रभोधिनी पाळतो, त्याला भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात; प्रभोधिनीचे व्रत केल्यावर तो पुन्हा गर्भात जात नाही.
सर्वधर्मान्परित्यज्य तस्मात्कुर्वीत नारद । कर्मणा मनसा वाचा पापं यत्समुपार्जितम्
म्हणून, हे नारद, सर्व धर्म सोडून हे व्रत करावं; कर्माने, मनाने किंवा वाणीने जे काही पाप कमावलं आहे—
तत्क्षालयति गोविंदः प्रबोधिन्यां तु जागरे । स्नानं दानं जपः पूजां समुद्दिश्य जनार्दनम्
प्रभोधिनीच्या जागरणात गोविंद ते पाप धुतो; जनार्दनासाठी केलेलं स्नान, दान, जप आणि पूजा—
नरो यत्कुरुते वत्स प्रबोधिन्यां तदक्षयम् । येर्चयंति नरास्तस्यां भक्त्या देवं च माधवम्
जो मनुष्य प्रभोधिनीला जे काही करतो—स्नान, दान, जप, पूजा—ते सगळं अक्षय होतं; आणि जे त्या दिवशी भक्तीने माधवाची पूजा करतात—