मानवैश्च कुतः कांत भुज्यते हरिवासरे । यदि त्वं भोक्ष्यसे कांत ततो गर्हां प्रयास्यसि
'मग माणसांनी कसं खावं, प्रिये, हरीच्या दिवशी? जर तू खाशील, तर तुला निंदा सहन करावी लागेल.'
एवं विचार्य मनसा सुदृढं मानसं कुरु । शोभन उवाच- सत्यमेतत्प्रिये वाक्यं करिष्येऽहमुपोषणम्
'असं मनाशी ठरवून, मन घट्ट कर.' शोभन म्हणाला — 'हे प्रिये, तुझं बोलणं खरं आहे; मी उपवास करीन.'
दैवेन विहितं यद्धि तत्तथैव भविष्यति । इति दृढां मतिं कृत्वा चकार नियमं व्रते
देवाच्या इच्छेने जे काही ठरले आहे, ते तसेच घडणारच. अशी ठाम समजूत करून त्याने नियमाने व्रत सुरू केले.
क्षुधया पीडिततनुः स बभूवातिदुःखितः । इति चिंतयतस्तस्य आदित्योऽस्तमगाद्गिरिम्
त्याच्या अंगाला भूक लागून फार त्रास झाला, तो खूपच दुःखी झाला. तो विचार करत असताना सूर्य पर्वतामागे मावळला.
वैष्णवानां नराणां सा निशा हर्षविवर्द्धनी । हरिपूजारतानां च जागरासक्तचेतसाम्
विष्णूभक्त पुरुषांसाठी ती रात्र आनंद वाढवणारी होती. जे हरिपूजेत मग्न होते, जागरणात मन लावून होते, त्यांना ती रात्र सुखद झाली.
बभूव नृपशार्दूल शोभनस्यातिदुःखदा । रवेरुदयवेलायां शोभनः पंचतां गतः
पण राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शोधनासाठी ती सुंदर रात्र फार दुःखदायक ठरली. सूर्य उगवला तेव्हा शोधनाचा मृत्यू झाला.
दाहयामास राजा तं राजयोग्यैश्च दारुभिः । चंद्रभागा नात्मदेहं ददाह पतिना सह
राजाने राजाला शोभणाऱ्या लाकडांनी त्याचे शरीर जाळले. चंद्रभागा पतीसोबत अग्नित प्रवेश करून स्वतःही जळून गेली.
कृत्वौर्द्ध्वदैहिकं तस्य तस्थौ जनकवेश्मनि । शोभनश्च नृपश्रेष्ठ रमाव्रतप्रभावतः
त्याचे अंतिम संस्कार करून ती वडिलांच्या घरी राहू लागली. पण रामाव्रताच्या प्रभावामुळे, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेला शोधन,
प्राप्तो देवपुरं रम्यं मंदराचलसानुनि । अनुत्तममनाधृष्यमसंख्येयगुणान्वितम्
मंदार पर्वताच्या उतारावर असलेल्या सुंदर, अद्वितीय, कोणीही जिंकू न शकणाऱ्या, असंख्य गुणांनी युक्त अशा दिव्य नगरीत पोहोचला.
हेमस्तंभमयैसौधै रत्नवैडूर्यमंडितैः । स्फाटिकैर्विविधाकारैर्विचित्रैरुपशोभितैः
सोन्याच्या खांबांनी बनलेल्या राजवाड्यांनी, रत्नांनी आणि वैडूर्यांनी सजवलेल्या, विविध आकाराच्या स्फटिकांनी शोभिवलेल्या अशा नगरीत तो गेला.
सिंहासनसमारूढः सुश्वेतच्छत्रचामरः । किरीटकुंडलयुतो हारकेयूरभूषितः । स्तूयमानश्च गंधर्वैरप्सरोगणसेवितः
तो सिंहासनावर बसला होता, शुभ्र छत्र आणि चामराने त्याला सावली दिली होती, त्याच्या डोक्यावर मुकुट, कानात कुंडले, गळ्यात हार आणि हातात केयूर होते. गंधर्व त्याचे स्तुती करत होते आणि अप्सरा त्याची सेवा करत होत्या.
शोभनः शोभते यत्र राजराजोपरो यथा । सोमशर्मेति विख्यातो मुचुकुंदपुरेऽभवत्
शोधन तिथे इतका तेजस्वी दिसत होता की राजाधिराजालाही मागे टाकत होता. तो मुचुकुंदाच्या नगरीत सोमशर्मा म्हणून प्रसिद्ध झाला.
तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रमन्विप्रो ददर्श तम् । नृपजामातरं ज्ञात्वा तत्समीपं जगाम सः
तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने फिरताना एका ब्राह्मणाने त्याला पाहिले. तो राजाचा जावई आहे हे ओळखून तो त्याच्याजवळ गेला.
शोभनोऽपि तदा ज्ञात्वा सोमशर्माणमागतम् । आसनादुत्थितः शीघ्रं नमश्चक्रे द्विजोत्तमम्
शोधनाने ओळखले की सोमशर्मा आला आहे, तेव्हा तो पटकन उठून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला नमस्कार केला.
चकार कुशलप्रश्नं श्वशुरस्य नृपस्य च । कांतायाश्चंद्रभागायास्तथैव नगरस्य च
त्याने आपल्या सासऱ्याचा, चंद्रभागेचा आणि नगरीचा कुशल विचारला.
सोमशर्मोवाच- कुशलं वर्त्तते राजन्श्वशुरस्य गृहे तव । चंद्रभागा कुशलिनी सर्वतः कुशलं पुरे
सोमशर्मा म्हणाला — 'राजन, तुझ्या सासऱ्याच्या घरी सर्व ठीक आहे. चंद्रभागा सुखरूप आहे आणि नगरीत सर्वत्र कुशलता आहे.'
स्ववृत्तं कथ्यतां राजन्नाश्चर्यं विद्यतेऽद्भुतम् । पुरं विचित्रं रुचिरं न दृष्टं केनचित्क्वचित्
'राजन, तुझी गोष्ट सांग. येथे काहीतरी अद्भुत आणि आश्चर्यकारक आहे. ही नगरी इतकी सुंदर आणि विचित्र आहे की, कुणीही कधी पाहिली नसेल.'
एतदाचक्ष्व नृपते कुतः प्राप्तमिदं त्वया । शोभन उवाच- कार्तिकस्यासिते पक्षे या नामैकादशी रमा
'हे राजन, हे तुला कसे मिळाले ते सांग.' शोधन म्हणाला — 'कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला रामाव्रत असे नाव आहे.'
तामुपोष्य मया प्राप्तं द्विजेंद्र पुरमध्रुवम् । ध्रुवं भवति येनैव तत्कुरुष्व द्विजोत्तमः
'ती एकादशी उपवास केल्याने मला हे स्थळ मिळाले, पण हे कायमचे नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा. जे याला कायमचे करते, तेच तू कर.'
द्विज उवाच- कथमध्रुवमेतद्धि कथं हि भवति ध्रुवम् । तत्त्वं कथय राजेंद्र तत्करिष्यामि नान्यथा
ब्राह्मण म्हणाला — 'हे कसे कायमचे नाही, आणि कसे कायमचे होईल? हे सत्य सांग, राजेंद्र. मी तेच करीन, दुसरे काही नाही.'
शोभन उवाच- मयैतद्विहितं विप्र श्रद्धाहीनं व्रतोत्तमम् । तेनाहमध्रुवं मन्ये ध्रुवं भवति तच्छृणु
शोभन म्हणाला — हे श्रेष्ठ व्रत मी, ब्राह्मण, श्रद्धेशिवाय केले. म्हणूनच मला ते टिकणारे वाटत नाही; पण ते कसे कायम राहू शकते, ते ऐक.
मुचुकुंदस्य दुहिता चंद्रभागा सुशोभना । तस्यै कथय वृत्तांतं ध्रुवमेतद्भविष्यति
मुकुंदाचा मुलगी, चंद्रभागा, जी अत्यंत सुंदर आहे — तिला हे सर्व सांग. त्यामुळे हे नक्कीच कायम राहील.
कृष्ण उवाच- स श्रुत्वा वचनं तस्य मुचुकुंदपुरं गतः । उवाच सर्वं वृत्तांत्तं चंद्रभागाग्रतो द्विजः
कृष्ण म्हणाला — त्याचे शब्द ऐकून तो मुकुंदाच्या नगरात गेला. त्या ब्राह्मणाने चंद्रभागेसमोर सर्व हकीकत सांगितली.
सोमशर्मोवाच - प्रत्यक्षं दयितः कांतस्तव दृष्टो मया शुभे । इंद्रतुल्यमनाधृष्यं दृष्टं तस्य पुरं मया । अध्रुवं तेन तत्प्रोक्तं ध्रुवं भवति तत्कुरु
सोमशर्मा म्हणाला — शुभे, तुझा प्रिय पती मी प्रत्यक्ष पाहिला. त्याचे नगर इंद्रासारखे आणि कुणी जिंकू न शकेल असे आहे, हे मी पाहिले. पण त्याने ते टिकणारे नाही असे सांगितले; ते कायम राहावे असे तू कर.
चंद्रभागोवाच- तत्र मां नय विप्रर्षे पतिदर्शनलालसाम् । आत्मनो व्रतपुण्येन करिष्यामि पुरं ध्रुवम्
चंद्रभागा म्हणाली — ब्राह्मणश्रेष्ठा, मला तिथे घेऊन चल, मला पतीचे दर्शन घ्यायची फार इच्छा आहे. माझ्या व्रताच्या पुण्यामुळे मी ते नगर कायम करीन.
आवयोर्द्विजसंयोगो यथा भवति तत्कुरु । प्राप्यते हि महत्पुण्यं कृत्वा योगं वियुक्तयोः
आपल्या दोघांचा एकत्र येणं जसं व्हावं तसं कर. कारण विभक्त झालेल्यांना एकत्र आणल्याने मोठं पुण्य मिळतं.
इति श्रुत्वा सह तया सोमशर्मा जगाम ह । आश्रमं वामदेवस्य मंदराचलसंनिधौ
हे ऐकून सोमशर्मा तिच्यासह वामदेवांच्या आश्रमात, मंदार पर्वताजवळ, गेला.
वामदेवोऽशृणोत्सर्वं वृत्तांतं कथितं तयोः । अभ्यषिञ्चच्चन्द्रभागां वेदमंत्रैरथोज्ज्वलाम्
वामदेवांनी त्यांच्याकडून सगळा वृत्तांत ऐकला आणि मग वेदमंत्रांनी उजळून निघालेल्या चंद्रभागेचे अभिषेक केले.
ऋषिमंत्रप्रभावेन विष्णुवासरसेवनात् । दिव्यदेहा बभूवासौ दिव्यां गतिमवाप ह
ऋषींच्या मंत्रांच्या प्रभावाने आणि विष्णूच्या पवित्र दिवशी सेवा केल्यामुळे तिला दिव्य देह मिळाला आणि ती दिव्य स्थानाला पोहोचली.
पत्युः समीपमगमत्प्रहर्षोत्फुल्ललोचना । जहर्ष शोभनोऽतीव दृष्ट्वा कांतां समागताम्
ती आनंदाने फुललेल्या डोळ्यांनी पतीजवळ गेली. प्रिय पत्नीला भेटून शोभनाला फार आनंद झाला.