यस्य पुण्यविहीनानि दिनान्यायांति यांति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति
ज्याचे दिवस पुण्याविना जातात, तो लोहाराच्या फुकणीसारखा श्वास घेत असला तरी खरा जिवंत नसतो.
अवंध्यं दिवसं कुर्याद्दरिद्रोऽपि नृपोत्तम । सदाचरन्यथाशक्ति स्नानदानादिकाः क्रियाः
राजन, अगदी गरीब माणसानेही आपल्या दिवसाला फळदायी करावे, आपल्या शक्तीनुसार नेहमी स्नान, दान आणि इतर सत्कर्मे करावीत.
होमस्नानजपध्यानसत्रादिपुण्यकर्मणाम् । कर्त्तारो नैव पश्यंति घोरां तां यमयातनाम्
होम, स्नान, जप, ध्यान आणि सत्कर्मे करणाऱ्यांना यमाच्या भयंकर यातना कधीच पाहाव्या लागत नाहीत.
दीर्घायुषो धनाढ्याश्च कुलीना रोगवर्जिताः । दृश्यंते मानवा लोके पुण्यकर्त्तार ईदृशाः
या जगात असे पुण्य करणारे लोक दीर्घायुषी, धनवान, कुलीन आणि रोगरहित असतात.
किमत्र बहुनोक्तेन यांत्यधर्मेण दुर्गतिम् । आरोहंति दिवं धर्मैर्नात्रकार्या विचारणा
यात काही जास्त बोलायचं कारण नाही. अधर्माने माणसं दुःखात जातात, धर्माने स्वर्गात पोहोचतात — यावर अजून विचार करण्याची गरज नाही.
इति ते कथितं राजन्यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । पापांकुशाया माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
हे निष्पापा, तू विचारलं होतंस ते मी तुला सांगितलं; पापांकुशा एकादशीचं महात्म्यही सांगितलं. अजून काही ऐकायचं आहे का?
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे आश्विनशुक्लपापांकुशैकादशीमाहात्म्यनामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडात, उमापती आणि नारद यांच्या संवादात, 'आश्विन शुक्ल पापांकुशा एकादशीचे महात्म्य' नावाचा एकुण एकसाठावा अध्याय इथे संपला.
युधिष्ठिर उवाच- कथयस्व प्रसादेन मयि स्नेहाज्जनार्दन । कार्त्तिकस्यासिते पक्षे किंनामैकादशी भवेत्
युधिष्ठिर म्हणाले — जनार्दना, तुझ्या कृपेने आणि माझ्यावरच्या प्रेमाने, कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षात येणाऱ्या एकादशीचं नाव काय आहे ते मला सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- श्रूयतां राजशार्दूल कथयामि तवाग्रतः । कार्त्तिके कृष्णपक्षे तु रमा नाम सुशोभना
श्रीकृष्ण म्हणाले — राजसिंहा, ऐक, मी तुझ्यासमोर सांगतो. कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षात 'रमा' नावाची सुंदर एकादशी आहे.
एकादशी समाख्याता महापापहरा परा । अस्याः प्रसंगतो राजन्माहात्म्यं प्रवदामि ते
ही एकादशी मोठ्या पापांचा नाश करणारी म्हणून ओळखली जाते. या प्रसंगी, राजन, मी तुला तिचं महात्म्य सांगतो.
मुचुकुंद इति ख्यातो बभूव नृपतिः पुरा । देवेंद्रेण समं तस्य मित्रत्वमभवन्नृप
पूर्वी मुचुकुंद नावाचा एक राजा होता. त्याचं देवेंद्राशी मैत्र होतं.
यमेन वरुणेनैव कुबेरेणापि सर्वथा । विभीषणेन यस्यैव सखित्वमभवन्नृप
त्याचं यम, वरुण, कुबेर आणि विभीषण यांच्याशीही मैत्र होतं, राजन.
विष्णुभक्तः सत्यसंधो बभूव नृपतिः परः । तस्यैवं शासतो राजन्राज्यं निहतकंटकम्
तो राजा विष्णूभक्त आणि सत्यवचनी होता. त्याच्या राज्यात कुठलाही उपद्रवी नव्हता.
बभूव दुहिता गेहे चंद्रभागा सरिद्वरा । शोभनाय च सा दत्ता चंद्रसेनसुताय वै
त्याच्या घरी चंद्रभागा नावाची कन्या जन्माला आली, जी एक उत्तम नदीसारखी होती. तिचं लग्न चंद्रसेनाचा मुलगा शोभन याच्याशी झालं.
स कदाचित्समायातः श्वशुरस्य गृहे नृप । एकादशीव्रतदिनं समायातं सुपुण्यदम्
एकदा शोभन आपल्या सासऱ्याच्या घरी आला. त्याच दिवशी एकादशीचं व्रत होतं, जे फार पुण्य देणारं होतं.
समागते व्रतदिने चंद्रभागा त्वचिंतयत् । किं भविष्यति देवेश मम भर्त्तातिदुर्बलः
व्रताचा दिवस आल्यावर चंद्रभागा विचार करू लागली — 'देवाधिदेव, काय होईल? माझा नवरा खूपच अशक्त आहे.'
क्षुधां न क्षमते सोढुं पिता चैवोग्रशासनः । पटहस्ताड्यते यस्य संप्राप्ते दशमीदिने
'त्याला उपास झेपणार नाही, आणि माझे वडील फार कडक आहेत; दहाव्या दिवशी नगाडा वाजवला जातो.'
न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं हरेर्दिने । श्रुत्वा पटहनिर्घोषं शोभनस्त्वब्रवीत्प्रियाम्
'हरीच्या दिवशी खाऊ नये, खाऊ नये, खाऊ नये' — असा नगाड्याचा आवाज ऐकून शोभन आपल्या प्रियेची बोलावणी घेतो.
किं कर्त्तव्यं मया कांते देहि शिक्षां वरानने । चंद्रभागोवाच - मत्पितुर्वेश्मनि प्रभो भोक्तव्यं नाद्य केनचित्
'काय करावं मला, प्रिये? मला शिकव, सुंदर मुखवाली.' चंद्रभागा म्हणाली — 'माझ्या वडिलांच्या घरी आज कुणीही काही खाऊ शकत नाही.'
गजैरश्वैश्च कलभैरन्यैः पशुभिरेव च । तृणमन्नं तथा वारि न भोक्तव्यं हरेर्दिने
'हत्ती, घोडे, उंटाची पिल्लं आणि इतर जनावरेसुद्धा; गवत, अन्न किंवा पाणी — काहीच खाता येत नाही हरीच्या दिवशी.'
मानवैश्च कुतः कांत भुज्यते हरिवासरे । यदि त्वं भोक्ष्यसे कांत ततो गर्हां प्रयास्यसि
'मग माणसांनी कसं खावं, प्रिये, हरीच्या दिवशी? जर तू खाशील, तर तुला निंदा सहन करावी लागेल.'
एवं विचार्य मनसा सुदृढं मानसं कुरु । शोभन उवाच- सत्यमेतत्प्रिये वाक्यं करिष्येऽहमुपोषणम्
'असं मनाशी ठरवून, मन घट्ट कर.' शोभन म्हणाला — 'हे प्रिये, तुझं बोलणं खरं आहे; मी उपवास करीन.'
दैवेन विहितं यद्धि तत्तथैव भविष्यति । इति दृढां मतिं कृत्वा चकार नियमं व्रते
देवाच्या इच्छेने जे काही ठरले आहे, ते तसेच घडणारच. अशी ठाम समजूत करून त्याने नियमाने व्रत सुरू केले.
क्षुधया पीडिततनुः स बभूवातिदुःखितः । इति चिंतयतस्तस्य आदित्योऽस्तमगाद्गिरिम्
त्याच्या अंगाला भूक लागून फार त्रास झाला, तो खूपच दुःखी झाला. तो विचार करत असताना सूर्य पर्वतामागे मावळला.
वैष्णवानां नराणां सा निशा हर्षविवर्द्धनी । हरिपूजारतानां च जागरासक्तचेतसाम्
विष्णूभक्त पुरुषांसाठी ती रात्र आनंद वाढवणारी होती. जे हरिपूजेत मग्न होते, जागरणात मन लावून होते, त्यांना ती रात्र सुखद झाली.
बभूव नृपशार्दूल शोभनस्यातिदुःखदा । रवेरुदयवेलायां शोभनः पंचतां गतः
पण राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शोधनासाठी ती सुंदर रात्र फार दुःखदायक ठरली. सूर्य उगवला तेव्हा शोधनाचा मृत्यू झाला.
दाहयामास राजा तं राजयोग्यैश्च दारुभिः । चंद्रभागा नात्मदेहं ददाह पतिना सह
राजाने राजाला शोभणाऱ्या लाकडांनी त्याचे शरीर जाळले. चंद्रभागा पतीसोबत अग्नित प्रवेश करून स्वतःही जळून गेली.
कृत्वौर्द्ध्वदैहिकं तस्य तस्थौ जनकवेश्मनि । शोभनश्च नृपश्रेष्ठ रमाव्रतप्रभावतः
त्याचे अंतिम संस्कार करून ती वडिलांच्या घरी राहू लागली. पण रामाव्रताच्या प्रभावामुळे, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेला शोधन,
प्राप्तो देवपुरं रम्यं मंदराचलसानुनि । अनुत्तममनाधृष्यमसंख्येयगुणान्वितम्
मंदार पर्वताच्या उतारावर असलेल्या सुंदर, अद्वितीय, कोणीही जिंकू न शकणाऱ्या, असंख्य गुणांनी युक्त अशा दिव्य नगरीत पोहोचला.
हेमस्तंभमयैसौधै रत्नवैडूर्यमंडितैः । स्फाटिकैर्विविधाकारैर्विचित्रैरुपशोभितैः
सोन्याच्या खांबांनी बनलेल्या राजवाड्यांनी, रत्नांनी आणि वैडूर्यांनी सजवलेल्या, विविध आकाराच्या स्फटिकांनी शोभिवलेल्या अशा नगरीत तो गेला.